Wat gaat er mis tussen Trump en de vrouwen?

Als veel machtige mannen is Donald Trump geneigd de seksuele interesse van anderen te overschatten.

Een vrouwelijke aanhanger van Donald Trump met een sticker op haar gezicht. Beeld AFP

Geregeld overschrijdt Donald Trump de grens waar het de omgang met vrouwen betreft. Hij doet ongepaste voorstellen, kust vrouwen op de mond bij de begroeting en beoordeelt ook in werksituaties vrouwen overwegend op hun uiterlijk en hun lichaam. Wat is er psychologisch gezien mis met deze man, afgezien van een ernstig geval van narcisme? Het is altijd gevaarlijk op afstand een diagnose te stellen, maar de signalen zijn in dit geval wel zo extreem, haast karikaturaal, dat ik het erop durf te wagen.

Trump is niet de eerste machtige man die zich ongewenste intimiteiten veroorlooft. Macht blijkt tal van psychologische effecten te hebben die tot dit resultaat kunnen leiden. Als je mensen macht geeft - zelfs als dat op volstrekt willekeurige basis gebeurt - worden ze doel- en actiegerichter, ze voelen zich minder geremd. Ze zien vooral positieve resultaten, zijn minder bang voor mislukking en gaan onvervaard op hun doel af. Wat ze in hun hoofd hebben, doen ze. Ze eten meer, flirten meer, zeggen meer wat ze denken en doen wat ze denken. En ze denken meer aan seks. Met name bij mannen is macht onbewust geassocieerd met seks.

Instrumentele kijk op mensen

Nog een effect van macht is een objectiverende kijk op andere mensen: zij worden gezien als instrumenten om de eigen doelen te bereiken. Een kenmerk dat sowieso al sterk is bij narcisten als Trump. Is het je doel om je bedrijf aan de top te brengen, dan zul je als machtige persoon anderen beoordelen in termen van hun waarde om dat doel te bereiken. Maar heb je toevallig net zin in seks, dan heb je een ander doel en bekijk je mensen door die bril. Machtige mannen die aan seks denken, blijken zelfs vaker de voorkeur te geven aan een aantrekkelijke maar ongekwalificeerde medewerkster. Denken ze net aan succes, dan is het natuurlijk omgekeerd.

Door die instrumentele kijk op mensen, vergezeld van de menselijke neiging tot wishful thinking, zijn machtige mensen geneigd de seksuele interesse van anderen te overschatten. Een vrouw die gewoon vriendelijk glimlacht, wordt door haar mannelijke baas eerder gezien als seksueel 'beschikbaar' dan door haar mannelijke collega. Deze seksuele overperceptie door bazen blijkt direct van invloed op hun gedrag: de baas zal meer tekenen van seksuele toenadering tonen, zoals dichtbij zitten, aankijken en aanraken.

Overigens treden al deze effecten van macht op bij zowel mannen als vrouwen, maar doordat vrouwen overall veel minder aan seks denken, wordt bij hen de drempel van een verkeerde inschatting niet zo gauw bereikt.

Tezamen met het gevoel van onschendbaarheid en de onderschatting van risico's door machtige mensen, is hiermee het scenario voor misbruik compleet. Zo kunnen kleine subtiele effecten van macht zich uiteindelijk vertalen naar grote misverstanden en zeer ongepast gedrag.

Als je Trump zou beschuldigen van seksisme, zou hij vermoedelijk zeggen: ik heb juist helemaal niks tegen vrouwen, ik ben dol op vrouwen! Vooroordelen tegen vrouwen zijn niet verdwenen door het maatschappelijk taboe erop, ze zijn alleen maar ondergronds gegaan.

Het vroegere seksisme (vijandig seksisme) weerspiegelt expliciet een negatieve houding ten opzichte van vrouwen, bijvoorbeeld het idee dat vrouwen altijd wat te zeuren hebben en hysterisch doen. Modern seksisme, ook wel ambivalent of welwillend (benevolent) seksisme genoemd, is gericht op bescherming, idealisering en affectie ten aanzien van vrouwen; zoals het idee dat vrouwen bescherming nodig hebben, dat ze lief of sexy zijn maar niet veel capaciteiten hebben en dat achter iedere succesvolle man een goede vrouw staat die ook respect verdient.

Roos Vonk.

'Blijkbaar kan dit'

Juist doordat het vooroordeel niet meer expliciet wordt geuit, is het ook moeilijker te bestrijden. In werksituaties kan welwillend seksisme voor vrouwen minstens zo belemmerend werken als regelrechte vijandigheid.

Maar het probleem zit niet alleen bij creep Trump. Ik wil er wat om verwedden dat de meeste vrouwen bij wie hij over de grens is gegaan, daar helemaal niets van hebben gezegd - uit beleefdheid, gebrek aan assertiviteit en misschien ook onder de indruk van de hele sfeer die hij om zichzelf heen heeft gecreëerd. Je hoeft als man niet eens Donald Trump te heten om ermee weg te komen.

Doordat mensen vaak ook op elkaar letten om te bepalen wat er aan de hand is, ontstaat zo een situatie waarin iedereen denkt (inclusief de seksist): blijkbaar kan dit. Door te zwijgen geven vrouwen elkaar én de seksist een signaal dat het oké is. In de woorden van Edmund Burke: er is maar één ding nodig om het kwade te laten zegevieren: goedwillende mensen die niets doen.

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.