COLUMNArie Elshout

Wat er mis ging met Amerika en hoe we dat niet zagen

Wat is er misgegaan in Amerika? En waar? Het doet pijn om te zien hoezeer dit land is ontspoord. Nooit had het zo’n woeste president. Trump de Onbesuisde besmeurt alles wat hij aanraakt, hij haalt het slechtste naar boven in zichzelf en anderen.

De politicus Trump komt ogenschijnlijk uit het niets. Hij kan straks ook ineens weer weg zijn, opgelost in datzelfde niets. Een schaduw die even over het land trok. Een bedrijfsongeluk. Een troostrijke gedachte – ik vrees dat er meer aan de hand is.

Omdat Trump zo dominant aanwezig is, is de neiging groot om het verdriet van Amerika exclusief toe te schrijven aan zijn persoonlijkheid. Die speelt zeker een rol, maar allereerst is Trump een product van de polariserende krachten die de Amerikaanse samenleving al langer verscheuren. Hij is een gevolg, niet de oorzaak; het ei, niet de kip. De chronische polarisatie is de hoofdschuldige, maar ook dat verklaart niet alles. Want waar komt die polarisatie dan vandaan en kan die ook een keer ophouden?

De antwoorden vond ik in de boeken van de linkse historicus Rick Perlstein over de opkomst van een sterke conservatieve beweging in de VS. Vier boeken over de periode tussen eind jaren vijftig en 1980. Ik las er twee: The Invisible Bridge uit 2014 en het net uitgekomen slot: Reaganland. Ze beschrijven het verleden, maar hoe meer ik las, hoe meer ik het gevoel kreeg de code te hebben ontdekt voor onze eigen, door tweespalt getekende tijd. Nee, Trump kwam niet uit het niets, er is een voedingsbodem, met een lang verleden en wie weet hoeveel toekomst.

De jaren zestig, zeventig zijn de sleutel. Net na de gewonnen Tweede Wereldoorlog hadden de Amerikanen in hogere sferen verkeerd. Het reële inkomen van gewone Amerikaanse gezinnen verdubbelde. Het midden regeerde; overheid, bedrijfsleven en vakbonden werkten samen. Hard werken was de norm, de beloning: sociale stijging, een auto met vleugels, een huis in een lommerrijke buitenwijk. Men geloofde in God en in de VS, het uitverkoren land met de hoogste levensstandaard en het sterkste leger. Het was het Amerika van Norman Rockwell en John Wayne. Maar vanaf 1963 volgden er de moorden op de Kennedy’s, Martin Luther King, rassenrellen, Vietnam, de jongerenrevolte en vanaf 1973 het Arabische olie-embargo, stagnerende lonen, Watergate, de vernederende vlucht uit Saigon, de gijzeling van Amerikanen in Iran. Rockwell en Wayne overleden en met hen Amerika’s geïdealiseerde zelfbeeld.

Linkse Amerikanen gingen autoriteit ter discussie stellen, politici werden na Nixon niet meer vertrouwd, jongeren ageerden tegen ouderen, vrouwen en homo’s eisten hun rechten, er was een echtscheidingsgolf. Op rechts volgde een tegenbeweging: het geloofde onverminderd in Amerika’s onschuld, ageerde tegen vrouwen- en homobevrijding en abortus, verdedigde het traditionele gezin, keerde zich tegen een sterke overheid en belastingen.

We hebben het allemaal zien voorbijkomen, maar we hadden niet door dat de jaren zeventig een cultuuroorlog baarden die niet van ophouden weet. De Amerikaanse natie viel uiteen in ‘twee stammen’, schrijft Perlstein. De Amerikaanse consensus was ten einde, een stammenstrijd begon. Hoe goed georganiseerd reactionair-rechts was, hoe effectief – de beroepswijsneuzen misten het. Keer op keer laakt Perlstein de ‘bijziendheid van experts die maar niet in de gaten hebben hoe de culturele grond onder hun voeten aan het schuiven is’.

Die kortzichtigheid is een constante. Jimmy Carter onderschatte in 1980 tot op de avond van zijn verkiezingsnederlaag Ronald Reagan. In 2016 deed Hillary Clinton precies hetzelfde met Donald Trump. Daarom heb ik zo lang onder Republikeinse presidenten geleefd, zei de Amerikaanse journalist George Packer (geboren in 1960) mij vorig jaar.

Er zit veel energie bij rechts in Amerika, rauwe energie. Daarover heeft Perlstein nog veel te zeggen. Waarom stemmen arbeiders op rechts, tegen hun belangen in? Wat zegt de parabel van de necrofiele verjaardagsclown over de psychologie van rechts? Kan de polarisatie ooit weer overgaan? Dat allemaal in mijn volgende column, een dag voor de Amerikaanse verkiezingen, als de stammenstrijd misschien een afschuwelijke climax gaat beleven. 

Arie Elshout is journalist

Luister POTUS de podcast
Gijs Groenteman neemt elke week de campagneweek door. Waar was Trump, wat deed Biden en waar had Amerika het over? Met POTUS de podcast ben je weer bij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden