COLUMNMartin Sommer

Wat dringend moet terugkeren, is ordinaire ouderwetse politiek

Democratie is procedure. In coronatijden is het van belang om zich aan de vormen te houden. Waarom dat zo is, kun je zien aan landen waar de uitzonderingstoestand heerst. Allerlei lieden nemen de gelegenheid te baat om bij decreet varkentjes te wassen of rekeningen te vereffenen. In dit land hebben we gelukkig geen noodtoestand maar wel een staatsrechtelijk schemergebied, zodat het ook hier zaak is de boel in de gaten te houden.

De Eerste Kamer had zich begin maart preventief drie weken in afzondering geplaatst.Beeld ANP

In de donderdagkrant schamperde de Denker des Vaderlands over de bankiers die zichzelf al twee weken voor de tv-toespraak van premier Rutte vrijaf hadden gegeven. Zoiets was mij ook opgevallen. De helden van de bouw, van de zorg en de winkels werken door. De intelligente lockdown betekent in de praktijk vooral dat bovenmodaal thuisblijft. Niet alleen de bankiers, ook de Eerste Kamer had zich begin maart preventief drie weken in afzondering geplaatst. Ze wilden het goede voorbeeld geven, maar was dit het goede voorbeeld of kwam het ook wel goed uit? De Tweede Kamer vergaderde intussen gewoon door, met alle hindernissen van dien, maar toch, óók om het goede voorbeeld te geven, van een instelling die zich niet klein laat krijgen.

Het verschil tussen de twee Kamers leverde kluchtige taferelen op, voer voor staatsrechtgeleerden, maar in het kader van gewassen varkentjes niet zonder belang. Nadat ze terug waren van hun quarantaine, lieten de senatoren een adviesvraag uitgaan naar de Raad van State. Hoe kunnen wij vergaderen in coronatijd, mag dat volgens de Grondwet ook per videoverbinding, en kunnen besluiten genomen worden als woordvoerders stemmen namens een hele fractie?

De Tweede Kamer, in de persoon van voorzitter Khadija Arib, vindt de Grondwet glashelder over de vereiste aanwezigheid van de leden, en liet de Oude Zaal van de Tweede Kamer ruim inrichten zodat er met zo veel mogelijk Kamerleden op gepaste afstand kan worden gedelibereerd.Beeld ANP

Het antwoord kwam half april en staatsrechtelijk Leiden was in last. Niet eens zozeer omdat de Raad van State vond dat thuisvergaderen wel kon, maar vooral omdat de Senaat überhaupt het advies van de Raad had ingewonnen. De Eerste Kamer gaat immers over haar eigen orde, en een hoofdtaak is bovendien het toetsen van wetten aan de Grondwet. Waarom zou je het dan gaan vragen aan de Raad van State? Geen zelfvertrouwen, concludeerde hooggeleerde Geerten Boogaard. Bij de Raad van State zouden ze een gat in de lucht hebben gesprongen toen de adviesvraag binnenkwam. Er is geen instelling die zich niet graag breder maakt dan ze is, en de Raad lijdt met zijn adviesfunctie nogal onder de naam van een feestcommissie op zoek naar een feest, om met de premier te spreken.

Een van de vragen van de Eerste Kamer luidde: stel dat we van de Grondwet niet digitaal mogen vergaderen, kunnen we dan een beroep doen op de noodtoestand? Laat dat even bezinken. De Eerste Kamer, waar men graag de spade dieper steekt en vooral onderzoekt of wetten wel de rechtsstatelijke toets kunnen doorstaan, informeert bij de Raad van State of de Grondwet buiten werking kan worden gesteld om via het scherm te kunnen vergaderen. Ik sprak erover met bestuurskundige Paul Frissen, iemand met een fijne neus voor staatsmacht, die mij herinnerde aan het bekende woord van de omstreden politiek denker Carl Schmitt: soeverein is hij die de noodtoestand kan uitroepen. Nu zal het met de machtswellust van de Senaat wel loslopen, maar de suggestie om de Grondwet opzij te zetten geeft bepaald te denken over de senatoriale ruggegraten.

De Tweede Kamer, in de persoon van voorzitter Khadija Arib, wilde met deze gang van zaken niets te maken hebben. Zij vindt de Grondwet glashelder over de vereiste aanwezigheid van de leden, en liet de Oude Zaal van de Tweede Kamer ruim inrichten zodat er met zo veel mogelijk Kamerleden op gepaste afstand kan worden gedelibereerd. Hoogleraar Wim Voermans wees op het gevaar van precedentwerking. Eenmaal weggegeven rechten hebben niet de neiging terug te komen. Waarom zou de Tweede Kamer les krijgen van de Eerste Kamer, op gezag van de Raad van State?

Toen de ongerustheid over mogelijke tunnelvisie bij Van Dissels medisch specialistenteam toenam, lanceerde Gert-Jan Segers van de ChristenUnie het idee om nóg een team experts aan het werk te zetten, met bijvoorbeeld ethici, economen en sociologen.Beeld ANP

Tussen beide Kamers is altijd sprake van latente onmin. Niemand zal bestrijden dat de Tweede Kamer voorgaat, omdat de leden direct gekozen zijn. Maar de voorzitter van de Senaat mag nog steeds ‘Leve de koning!’ roepen na de Troonrede, en in de Eerste Kamer vreest men de voorstanders van opheffing van ‘de overkant’. Nadat de Oude Zaal van de Tweede Kamer was heringericht als vergaderzaal, hebben ze bij de Eerste Kamer hun oog laten vallen op de Ridderzaal met hetzelfde doel. Het is niet baas boven baas maar toch een beetje wel.

En zo beraadslagen beide Kamers zo goed en zo kwaad als het gaat verder. Onder de staatsrechtelijke schemertoestand die wij nu kennen, vallen ook de wekelijkse persconferenties van premier Rutte met Jaap van Dissel van het RIVM en het plenaire debat de dag erna. Toen de ongerustheid over mogelijke tunnelvisie bij Van Dissels medisch specialistenteam toenam, lanceerde Gert-Jan Segers van de ChristenUnie het idee om nóg een team experts aan het werk te zetten, met bijvoorbeeld ethici, economen en sociologen.

Dat is Nederland als de golven hoog gaan, liever ingenieurs en technocraten dan politici en meningsverschillen. Het advies van de experts is heilig, aldus Rutte. Maar hij zei ook dat we 100 procent besluiten moeten nemen met 50 procent informatie. Anders gezegd, we doen gewoon aan politiek, alleen is die tijdelijk vermomd als expertise. Laten we na de meivakantie ophouden met die halfzachte uitzonderingstoestand. Wat dringend terugkeer behoeft, is ordinaire ouderwetse politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden