The Big Picture Hervorming islam

Wat de islam nodig heeft, is rock-’n-roll

Opvallend veel vrouwen demonstreerden de afgelopen maand in de Soedanese hoofdstad Khartoem tegen het militaire bewind.

Rob Vreeken en Arie Elshout becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

Schiet het, dertig jaar na de dood van ayatollah Khomeini, al een beetje op met de hervorming van de islam? Ik heb niet de indruk en eerlijk gezegd kan het me ook niet zoveel schelen. Een hervormde islam, het zal wel. Ik heb er weinig vertrouwen in.

Iemand die wél gelooft in hervorming van de ­islam, is Ayaan Hirsi Ali. Vorige maand was ze even terug in Nederland, om in een interview met De Telegraaf haar nog altijd stevige opvattingen te ventileren. Toch is ze de afgelopen jaren milder geworden. Terwijl ze voorheen vond dat het Westen en de islamitische wereld met elkaar in oorlog zijn, een confrontatie die zou moeten worden gewonnen door massale bekering van moslims tot het christendom, bleek in 2015 dat ze inmiddels (‘ik had het mis’) hoopt op verandering van binnenuit. In haar boek Ketters schreef ze over de islamitische hervormers die volgens haar de godsdienst gaan veranderen. Als een nieuwe Maarten Luther spijkerde ze zelf alvast vijf stellingen op de deur van de moskee. ‘De islamitische reformatie is geen fictie, ze is een feit.’

Hoewel ook ik uiteraard hoop op verandering van binnenuit, ben ik het grondig oneens met Ayaan. Het punt is dat zij maatschappelijke verandering ziet als het resultaat van een theologisch debat. ‘We moeten met een theologisch antwoord komen’, schrijft ze. De hervormers moeten de fundamentalisten ‘theologisch verslaan’. Pas als dat is gebeurd, ‘kan de aanpassing aan de moderne wereld eindelijk beginnen’.

Ik geloof daar niets van. Die aanpassing kan en moet al meteen beginnen. Als er in de islamitische samenlevingen dingen veranderen, gebeurt dat buiten de godsdienst om. Vrouwen gaan studeren, krijgen minder kinderen, betreden de arbeidsmarkt en laten zich niet meer alles gezeggen. In Soedan en ­Algerije gaat de bevolking de straat op om demo­cratie te eisen. Jongeren in Saoedi-Arabië zien op het internet wat de wereld voor hen in petto heeft.

Het gaat moeizaam, maar dat komt niet doordat er te weinig over de godsdienst wordt gesproken. Integendeel. Als er íéts zinloos is, dan is het wel orthodoxe geestelijken met een religieus bord voor hun kop uitdagen voor een discussie over de sharia. Die strijd winnen zij, want het is hún speelveld. Je moet er toch niet aan denken dat de progressieve civil ­society in moslimland Tunesië, waar belangrijke ­democratische hervormingen zijn doorgevoerd, eerst een debat zou hebben geëntameerd over de vraag welke soera’s uit de koran zouden moeten worden geschrapt of aangepast?

Feministen die ik sprak in Bangladesh waren dolblij dat ze zich – in lijn met de seculiere traditie van de republiek – konden beroepen op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en het VN-vrouwenverdrag. Geen oeverloos gezanik over de ­religie. Microkrediet is hun wapen.

Elke imam die in zijn vrijdagpreek voor tolerantie pleit is natuurlijk meegenomen, maar maatschappelijke veranderingen zijn het product van politieke strijd, economische en technologische vooruitgang, demografische processen. Moslimlanden veranderen ondanks de islam. De godsdienst hobbelt er op z’n best achteraan. Dat is de volgorde, niet andersom. Als moslima’s mondiger worden, verdwijnen koranpassages over het ‘tuchtigen’ van ongehoorzame vrouwen vanzelf naar de achtergrond.

En dan nog iets. De Turkse auteur Burhan Sönmez wees me, bij een kop koffie onlangs in café Susam in Istanbul, op een sterk onderschatte factor: kunst. Die gaat, ondanks alle repressie door Erdogan, onderhuids zijn eigen gang. Het onafhankelijk theater beleeft ‘een lente’, volgens hem. Een nieuw cohort Turkse filmers komt aanstormen, net als een golf van moedige jonge, vrouwelijke schrijvers. De ­muziekwereld bloeit. Istanbul heeft jazzfestivals van mondiale allure. Sönmez’ nieuwste roman gaat over een jonge Turkse blueszanger. ‘Ik ben erg hoopvol over de nieuwe generatie kunstenaars’, zei hij.

Laat ook zij zich in godsnaam verre houden van Ayaans theologisch debat. Wat de islam nodig heeft, is rock-’n-roll.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden