'Wat Chamberlain deed, hadden wij ook gedaan'

Als journalist hield Robert Harris zich altijd aan de feiten, maar als schrijver kan hij met de waarheid aan de haal gaan. 'Het is heerlijk om verhaallijnen te bedenken op basis van ware geschiedenissen', zegt de Brit.

Robert Harris

Bestsellerschrijver Robert Harris (60) is even in Amsterdam om zijn nieuwste boek München 1938 aan te prijzen, over de vier dagen in september 1938 waarin de Britse premier Neville Chamberlain over vrede onderhandelde met Adolf Hitler. Hitler wilde de drie miljoen 'Sudeten-Duitsers' die in Tsjechoslowakije woonden, in zijn Reich halen. Goedschiks of kwaadschiks. Chamberlain sloot een vernederend verdrag met Hitler en geloofde dat hij daarmee een vrede had bewerkstelligd. Helaas. 'München 1938' werd het schoolvoorbeeld van falende diplomatie, nog geen jaar later brak de Tweede Wereldoorlog uit.

Het nieuwste boek van Harris is een literaire thriller, maar de schrijver houdt zich goeddeels aan de feiten. Hij introduceert een aantal fictieve personen, maar de karakters van Adolf Hitler en vooral Neville Chamberlain zijn levensecht.

Is 1938 een belangrijk jaar in de geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk?

'Zeker. In 1938 openbaarde de kracht van Hitler zich in volle omvang. In de jaren daarvoor werd hij vooral gezien als de nieuwe, gekke keizer. Veel Britten werden zich ervan bewust dat een nieuwe oorlog met Duitsland onvermijdelijk was.'

Chamberlain is de geschiedenis ingegaan als een zwak staatsman. In uw boek staat hij in een beter daglicht.

'Zijn politiek was er een van vrede, en wat kon hij anders? De Britten en ook veel Duitsers wilden geen oorlog, zo vlak na de verschrikkingen van '14-'18. Chamberlain deed wat ieder ander van ons ook had gedaan: een deal met Hitler sluiten. Het was pure appeasement-politiek.

'En weet je, de Duitsers hadden een sterke zaak, er woonden miljoenen Duitsers in Sudetenland. Hun aanspraak om dat gebied bij het Reich te trekken was legitiem. Waarom zouden de Britten daarvoor naar het front trekken? Voor een kunstmatig land dat tot 1919 nog niet eens bestond?'

Een jaar later brak er, na de Duitse inval in Polen, toch oorlog uit. Chamberlain trad af en Churchill kwam aan de macht.

'Chamberlain was niet de juiste man om het land in oorlog te leiden. Churchill was daarvoor veel geschikter. Wel erfde hij veel van het werk dat onder Chamberlain al was verricht. Want al in 1938 ging de helft van het Britse staatsbudget naar het militaire apparaat, Chamberlain bouwde de Spitfires. Maar dat weten we anno 2017 niet meer.

'Laten we niet vergeten dat Churchill een goede schrijver was. Hij zei: Poor Neville wil come badly out of history, want ík zal die geschiedenis schrijven.'

U schreef 25 jaar geleden Vaderland, een alternatieve geschiedenis van het Derde Rijk. Het is 1964 en een bejaarde Hitler maakt zich op voor een staatsbezoek van Kennedy. In München 1938 volgt u meer de echte geschiedenis. Heeft u niet gespeeld met de gedachte Chamberlain in te wisselen voor Churchill en dan te beschrijven hoe hij als premier in 1938 met Hitler zou zijn omgegaan?

'Als Churchill al in 1938 minister-president was geweest, was hij nooit naar München gegaan om de vrede te bewaren. Churchill was, net als Hitler, een man die de oorlog kende, er zelfs van hield. Ik vrees dat dan in 1938 de oorlog al was uitgebroken, en dat zou de nazi's nog in de kaart hebben gespeeld ook. Hitler had alle stukken goed op het bord staan.

'Zo'n vroeg begin van de oorlog had Engeland en Frankrijk wellicht de kop gekost. Nu gaf Hitler hen, en ook de Russen, de tijd zich te bewapenen. Dus het was goed dat Chamberlain in 1938 nog premier was, en Churchill pas in 1940 aantrad.'

Kunnen we iets leren van 1938? Hoe moeten beschaafde landen reageren op een dictator met claims op een buurland omdat daar al dan niet onderdrukte landgenoten van hem wonen?

'Een Poetin die onrust veroorzaakt onder de Russische minderheden in de Baltische staten? Ja, dan kan hij net als Hitler met wapengekletter dreigen. Dat kan uiteindelijk weer tot oorlog leiden. Maar ik zie het, met de huidige hoofdrolspelers, niet snel gebeuren. Poetin wil geen oorlog, hij wil het Russische chauvinisme uitdragen, hij ziet het Westen graag verzwakt. De Krim, waar al veel Russen woonden, heeft hij trouwens al. Niemand wilde daar oorlog over voeren. En terecht. De Krim is het Sudetenland van onze tijd.'

Robert Harris, München 1938, Cargo, 19,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden