Column 75 jaar bevrijding

Was die gelijkgeschakelde pers in oorlogstijd wellicht niet zo onbetrouwbaar als altijd wordt gedacht?

Op Dolle Dinsdag wachtten inwoners van Den Haag tevergeefs aan het Rijswijkseplein op de Canadese bevrijders (5 september, 1944). Beeld Hollandse Hoogte / Nederlands Fotomuseum

Vandaag 75 jaar geleden gonsde het nieuws door Nederland: het einde van de bezetting zou spoedig volgen en Duitse soldaten vluchtten. Toch zou de oorlog nog zeker negen maanden duren in Nederland. Historicus David Barnouw over de vermeende bevrijding van Nederland. 

‘Invasie aan N.W. kust Frankrijk begonnen. De sedert lang verwachte invasie der Britten en Amerikanen is in den eerste morgenuren van den zesden Juni door het neerlaten van landingstroepen in het gebied van de uitmonding der Seine begonnen.’

Dit is geen bericht uit Trouw of De Waarheid, twee van de vele illegale bladen die tijdens de Duitse bezetting verschenen, maar uit het Twentsch Nieuwsblad, één van de legale Nederlandse kranten. Het nieuws was afkomstig van het Duitse persbureau DNB, en de kranten waren verplicht het ongewijzigd op te nemen. Op dezelfde voorpagina van het Twentsch Nieuwsblad wordt geschreven over zware gevechten ten zuiden van Rome, geallieerde luchtaanvallen op Genua en Turijn en dat er Britse bommen op Keulen waren afgeworpen.

Decennialang na de oorlog was de heersende gedachte dat men in Nederland tot de Duitse inval in mei 1940 zo goed als niets wist over Duitsland. Daar was het nationaalsocialisme al zeven jaar aan de macht, maar van alle veranderingen en verschrikkingen die dat met zich meebracht, was men in Nederland onkundig gebleven. Dat paste natuurlijk wonderwel bij het beeld van het kleine onschuldige en neutrale Nederland dat zo ruw en onverwacht door het buurland was aangevallen en veroverd.

In 1989 verscheen van Frank van Vree (de huidige NIOD-directeur) het proefschrift De Nederlandse pers en Duitsland 1930-1939, waaruit bleek dat men door het lezen van Nederlandse kranten wel degelijk op de hoogte werd gehouden van de ontwikkelingen in Duitsland.

Over de Nederlandse pers tijdens de Duitse bezetting bestaat ook een vast idee; de echte nationaalsocialistische bladen als Volk en Vaderland en Het Nationaal Dagblad deugden in geen geval en de gelijkgeschakelde pers was pertinent onbetrouwbaar. Waarom bleef men dan nog geabonneerd, kun je je afvragen. Was het de macht der gewoonte: de krant van je eigen zuil was je dierbaar? Of deed je het om te weten wanneer je je voedsel- en andere bonnen moest inruilen? Of was die gelijkgeschakelde pers wellicht niet zo onbetrouwbaar?

Het Duitse streven was erop gericht het Nederlandse volk, immers bestaande uit mede-Germanen, langzaam maar zeker voor het nationaalsocialisme te winnen, waarbij de bestaande pers een belangrijke rol diende te spelen. Niet door deze direct nationaalsocialistisch om te vormen, maar door een geleidelijke aanpassing aan de Nieuwe Orde, zelfs zonder akelige voorcensuur. Weliswaar werden Joodse medewerkers er snel uitgegooid en kwamen er steeds meer Duitse Aanwijzingen voor de redactie, die strikt opgevolgd moesten worden. Maar de krant leek nog steeds op die van vóór de oorlog, en de verzuiling bleef bij de kranten intact. Het onderscheid tussen nieuws en opinie werd zo goed als mogelijk gehandhaafd, waarbij er natuurlijk wel sprake was van zelfcensuur. Een neutraal frontbericht kon bijvoorbeeld niet in een opiniërend artikel onderuit worden gehaald. De legale pers, loyaal aan de Duitse bezetter, hield zich braaf aan alle voorschriften uit angst opgeheven te worden, met als gevolg dat de lezers naar een andere krant zouden overlopen. Naarmate de oorlog vorderde, moesten de redacteuren zich steeds meer naar Duitse eisen schikken en de meesten deden dat.

‘Luchtlandingen op Nederlands gebied. Zware verliezen der Geallieerde parachutisten. Nadat de Anglo-Amerikanen de laatste dagen tevergeefs geprobeerd hadden de Duitse versperringsgrendels tusschen de mond van de Schelde en de Maas te verbreken, lieten zij Zondagmiddag in de gebieden Tilburg, Eindhoven, Nijmegen en op de noordelijken Rijnoever, ten westen van de Nederlandsch-Duitsche grens, sterke landingsformaties neer uit de lucht.’

De berichten van persbureau DNB kon iedereen in zijn krant lezen en het was een accurate beschrijving van wat er aan de hand was. De berichtgeving ging meestal gepaard met optimistische analyses dat de Duitse troepen hard zouden terugslaan en de eindoverwinning geen geallieerde zou zijn, maar voor de lezers was het duidelijk.

Tot de geallieerde invasie van Sicilië in juli 1943 waren alle ogen gericht op het oosten, waar begin 1943 het Duitse Zesde Leger bij Stalingrad zich had moeten overgeven. Vervolgens trok het Rode Leger gestaag naar het westen en men raakte bekend met plaatsen als Witebsk, Bobruïsk, Koersk en Minsk, waar Duitse troepen grote verliezen leden. Dat was allemaal gewoon in de kranten te lezen, waarbij de lezer begreep dat ‘een elastische verdediging’ gewoon terugtrekken betekende, net zoals de term ‘volgens plannen ontruimd.’

Het Dagblad voor Noord-Holland publiceerde op 19 maart 1943 een kaartje van het oostfront. Het onderschrift luidde: ‘Het bijgaande kaartje geeft een overzicht van de voornaamste strategische plaatsen aan het oostfront, die de laatste weken in de weermachtsberichten genoemd zijn. De lezer kan aan de hand hiervan ongeveer zelf het frontverloop op het kaartje bepalen.’

David Barnouw is historicus. Van 1979 tot 2014 was hij werkzaam bij het NIOD. 

Nepnieuws is niks nieuws, laat dit voorbeeld uit de oorlogstijd zien

Vandaag, 75 jaar geleden, wisten veel inwoners het zeker: Nederland zou binnen enkele dagen zijn bevrijd. NSB’ers en Duitse soldaten vluchtten in paniek naar het oosten. Hoe nepnieuws ook toen al grote gevolgen had.

Na vijf zware jaren kwam er een einde aan de Tweede Wereldoorlog en volgde een periode van opluchting, feest en liefde maar ook van angst en verdriet. Daarom vertelt de Volkskrant bij 75 jaar bevrijding verhalen uit heel Nederland, met ooggetuigen uit uw regio. Dat doen we in de krant en online, vanaf donderdag 12 september via volkskrant.nl/bevrijding. Op die dag werd precies 75 jaar geleden het Limburgse Mesch als eerste Nederlandse dorp bevrijd. Op de kaart van Nederland kunt u de komende 10 maanden de frontlijn zien verschuiven en telkens nieuwe verhalen lezen uit bevrijde gebieden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden