Opinie

Was Catalaanse referendum wel zo democratisch?

Het is niet duidelijk waarom de kaders van de rechtsstaat geschonden dienden te worden en het Catalaanse referendum door moest gaan.

Catalanen staan in de rij om hun stem uit te brengen. Beeld afp

De volksraadpleging over de onafhankelijkheid van Catalonië van afgelopen zondag lijkt op het eerste gezicht een succes. Er waren geen grote incidenten en ruim twee miljoen burgers brachten op vreedzame wijze hun stem uit. Het viel te verwachten dat de grote meerderheid van de deelnemers (ruim 80 procent) zich voor onafhankelijkheid uitsprak. Het Spaanse hooggerechtshof had het raadplegende referendum immers verboden in afwachting van een definitieve uitspraak over de wettelijke status ervan. Dus kiezers die twijfelen of tegen onafhankelijkheid zijn, bleven grotendeels thuis.

Voor Artur Mas, de premier van de Catalaanse regioregering, lijkt de gok goed uitgepakt te hebben. De steun voor zijn initiatief was massaal. Zijn partij lijkt dus weer enig krediet te winnen ten koste van haar rivaal binnen het Catalaanse kamp, de republikeinse ERC die altijd al voor onafhankelijkheid was. Door publiekelijk de verantwoordelijkheid voor het illegale referendum op zich te nemen profileert hij zich bovendien als potentiële martelaar voor de goede zaak.

Een belangrijk argument voor het referendum was dat 'Madrid' de rechtvaardige wens naar meer inspraak consequent blokkeert. Een snelle blik op het verleden maakt duidelijk dat dit een drogreden is. De laatste twintig jaar heeft Spanje maar twee keer een regering gehad die kon rekenen op een solide meerderheid in het parlement. In de resterende 13 jaar is het land geregeerd door minderheidsregeringen die gedoogsteun ontvingen van Convèrgencia i Unió, de partij van Artur Mas. De conservatieve Catalanisten zaten dus steeds op de wip en konden grote invloed uitoefenen op de Spaanse politiek.

Bovendien zijn behalve de conservatieve Partido Popular, die nu aan de macht is, de meeste politieke partijen in het Spaanse parlement geneigd om een compromis te zoeken. Veel kleinere partijen zijn zelfs voor het toestaan van een referendum over afscheiding, terwijl de sociaaldemocratische PSOE bereid is om van Spanje een federale staat te maken en zo aan veel Catalaanse verlangens tegemoet te komen.

Dat zal uiteraard niet eenvoudig zijn omdat daarvoor de grondwet gewijzigd moet worden, maar zo werkt dat in een democratie.

Recht op zelfbeschikking

Het is dus niet duidelijk waarom de kaders van de rechtsstaat geschonden dienden te worden en het referendum door moest gaan.

Onderhandelingen met Rajoy zullen weliswaar weinig opleveren omdat de premier nog steeds weigert om zijn fel Spaans nationalistische achterban tegen de haren in te strijken. Het is echter uiterst onwaarschijnlijk dat de PP na de volgende verkiezingen weer alleen een regering kan vormen. Vanwege de diepe economische crisis en de elkaar aaneenrijgende corruptieschandalen staat de partij in de peilingen momenteel ruim onder de 30 procent.

Een ander argument voor het houden van de volksraadpleging is het recht op zelfbeschikking. Maar wat nu als bij een nieuw referendum de meerderheid van de provincie Barcelona tegen stemt? Heeft de provincie dan ook het recht op zelfbeschikking en mag zij bij Spanje blijven? Bij het referendum van zondag lag de opkomst in de stad Barcelona ruim onder het gemiddelde van 37 procent en daarvan was maar zo'n 75 procent voor afscheiding. Dus de kans is aanwezig dat er in Barcelona, waar veel inwoners niet uit Catalonië afkomstig zijn, geen meerderheid voor afscheiding zal zijn.

In twee districten in de Pyreneeën waren de cijfers nog minder overtuigend. Dus zouden deze districten dan ook een beroep mogen doen op het recht op zelfbeschikking om zich aan te sluiten bij de aanpalende regio Aragón? Het moge duidelijk zijn dat Mas na zijn besluit om op eigen houtje een referendum te houden dat moeilijk aan anderen kan weigeren.

Elke nuance verdwijnt

Nu al heeft het van beide zijden hameren op het eigen gelijk - en als het gaat om de 'eigen identiteit' geeft niemand graag toe - duidelijk negatieve gevolgen voor de onderlinge relaties. Catalanen worden in veel delen van de rest van Spanje met argwaan of soms openlijke afkeer aangekeken. Andersom hebben Catalanen die niet mee willen gaan in de nationalistische roes het ook vaak moeilijk. Zo is een bekende schrijver met zijn gezin vanuit een provinciestad naar Barcelona verhuisd omdat zijn kinderen werden gepest met het feit dat hun vader in het Spaans schreef, wat uit financieel oogpunt natuurlijk volkomen logisch is.

Op de universiteit van Girona is recentelijk door een belangrijk deel van de hoogleraren zelfs geopperd om een Catalaanse rechter bij het hooggerechtshof haar eredoctoraat te ontnemen, omdat zij in de kwestie rond het referendum niet aan de goede kant staat.

Als de identiteitspolitieke kaart getrokken wordt - zo weten wij in Nederland inmiddels ook maar al te goed - zijn compromissen niet meer mogelijk en lijkt elke nuance uit het debat te verdwijnen. Het valt te hopen dat Catalonië en Spanje weer politici krijgen die bereid zijn om met elkaar in gesprek te gaan om gezamenlijk aan een oplossing te werken binnen de kaders van de wet, welke de uitkomst daarvan ook moge zijn.

Eric Storm is docent Europese Geschiedenis aan de Universiteit Leiden en medeauteur van Het land van Don Quichot. De Spanjaarden en hun geschiedenis (2011).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden