Opinie

Wanneer satire niet mogelijk is, hebben we geen democratie

Bij aanslagen op de vrijheid van expressie en de democratie rommelen politici maar wat aan.

Paul Cliteur en jurist en filosoof.
De in Duitsland razend populaite Nederlandse komiek Rudi Carrell tijdens zijn Tagesshow vanuit Bremen, december 1985. Beeld epa
De in Duitsland razend populaite Nederlandse komiek Rudi Carrell tijdens zijn Tagesshow vanuit Bremen, december 1985.Beeld epa

De Leidse historicus Geerten Waling schrijft in 1848 - Clubkoorts en revolutie - Democratische experimenten in Parijs en Berlijn (2016) dat in het begin van de negentiende eeuw de Duitse satire, door de aanhoudende censuur, achterbleef bij die in Frankrijk en Italië. Maar in 1840 kreeg met de democratisering ook satire een kans. 'Overal in Duitsland werden in de jaren 1840 satirische kranten opgericht', schrijft Waling.

Satire en democratie zijn innig met elkaar verbonden. Wanneer in een land geen satire mogelijk is, hebben we geen democratie. Eigenlijk had Angela Merkel dat weleens mogen bedenken voordat zij toestemming gaf aan het Duitse Openbaar Ministerie om de televisiekomiek Jan Böhmermann te vervolgen vanwege zijn grappen over een dictator.

De laatste keer dat Duitsland een soortgelijk conflict meemaakte, was in 1987 en de Böhmermann van die tijd heette Rudi Carrell (1934-2006). Carrell maakte furore op de Duitse televisie met zijn 'Bildwitze': gemonteerde beelden waardoor hoogwaardigheidsbekleders in een satirische of ridiculiserende context werden gepresenteerd.

Dat deed Carrell met de toenmalige Duitse bondskanselier, met de paus, met Nancy Reagan en met vele anderen. Maar hij waagde zich ook aan de Iraanse dictator Khomeini (1902-1989). Die was minder geamuseerd. De diplomatieke betrekkingen tussen Duitsland en Iran werden opgezegd. Het Goethe instituut in Teheran werd gesloten. Vluchtverkeer tussen Iran en Duitsland werd onmogelijk, Carrell ontving dreigementen en hij werd onder politiebescherming geplaatst.

Vanuit het buitenland bestuurd

Wat kan een democratische regering doen, onder deze omstandigheden? En wat kan een satiricus (of columnist, filmmaker, cartoonist) doen die de gramschap heeft opgewekt van een buitenlandse dictator?

Het allerbelangrijkste dat de regering in een democratie te doen staat is: geen onderdanig gedrag te vertonen tegenover de dictator. Doet men dat wel, dan wordt men, met een mooie frase van de helaas te vroeg overleden arabist Hans Jansen (1942-2015), 'vanuit het buitenland bestuurd'.

De toenmalige Duitse regering deed dat ook niet. Hoewel Iran voortdurend aandrong op excuses van de Duitse regering, heeft men altijd geweigerd die te presenteren.

Nederland volgde in deze kwestie meer de lijn-Merkel. Toen de Duitse Rudi Carrell-affaire op zijn hoogtepunt was, wilde Achter het Nieuws het gewraakte fragment ook wel in Nederland uitzenden. Dat ging niet door. Hoewel het was aangekondigd voor de uitzending van 23 februari 1987, belde minister Hans van den Broek live in bij de uitzending om uitzending van de Khomeini-satire te ontraden. Reden: vrees voor gewelddadige consequenties.

Op de blaren zitten

Het werd niet uitgezonden en Khomeini won dus van Nederland, maar niet echt van Duitsland (hoewel Carrell persoonlijk wel zijn excuses maakte op de Duitse televisie uit lijfsbehoud).

Het is verbazingwekkend dat staten een stappenplan klaar hebben liggen wanneer een terroristische aanslag plaatsvindt op een kerncentrale, maar wanneer het gaat om een aanslag op elementaire geestelijke goederen, zoals de democratie of de vrijheid van expressie, dan rommelen politici maar wat aan.

Merkel moet nu op de blaren zitten. Tweederde van de Duitsers verwijt haar onhandig te hebben geopereerd. Deze fouten terugdraaien zal ook heel moeilijk zijn, want de dictator heeft zijn overwinning op de democratie in feite al geboekt.

Paul Cliteur schreef met Dirk Verhofstadt Het Atheïstisch Woordenboek. Hij bereidt nu met Tom Herrenberg een boek voor over The Fall and Rise of Blasphemy Law.

Paul Cliteur is jurist en filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden