Opinie Wetenschap

Wangedrag maskeert problemen wetenschap

Niet wetenschappers, maar de wetenschap heeft een probleem, betogen Serge Horbach en Willem Halffman.

Hoogleraren bij de opening van het academisch jaar aan de Universiteit van Wageningen. Beeld ANP

De Volkskrant berichtte over onderzoek van Elsevier naar het gedrag van wetenschappelijke peerreviewers. Een deel van hen zou zich schuldig maken aan het opdringen van hun artikelen voordat ze andermans artikel goedkeuren voor publicatie in een vakblad. In een Stekel (dinsdag 17 september) stelt Pieter Klok dat als wetenschappers menselijke onhebbelijkheden willen bestuderen, ze het best bij zichzelf kunnen beginnen. Wij hebben moeite met deze berichtgeving.

In beide artikelen ligt de nadruk op het laakbare gedrag van wetenschappers. Dit maskeert dat systemische factoren ertoe aanleiding geven. Het opdringen van citaties via het schrijven van reviews is niet netjes, maar gebeurt veelal in een context waarin wetenschappers worden afgerekend op de impact die hun werk heeft. Al te vaak wordt die impact simpelweg gemeten door te tellen hoe vaak naar hun artikelen wordt verwezen. Het laakbare gedrag van onderzoekers is hier ook een indicatie van problemen in de onderzoeksevaluatie en -waardering. Die is nog steeds te veel gebaseerd op eenzijdige, kwantitatieve indicatoren die geen recht doen aan de kwaliteit van onderzoek of de context van wetenschappelijke activiteiten.

Daarnaast roept de constatering over het gedrag van peerreviewers vragen op over de rol van wetenschappelijke tijdschriften en uitgevers. In een ideale wereld verwijderen redacteuren en uitgevers de ongepaste suggesties voor citaties namelijk uit hun advies aan auteurs. Blijkbaar is dit in de gevallen bij Elsevier niet gebeurd. Ook hier spelen fundamentele kwesties. Naast onderzoekers worden namelijk ook tijdschriften beoordeeld op het aantal citaties dat ze krijgen en zo zijn er evengoed voorbeelden van tijdschriften die citaties opdringen. Daarnaast hebben uitgevers een (commercieel) belang bij het snel publiceren van artikelen en hebben ze vaak moeite (geschikte) reviewers te vinden. Wetenschappers hebben hiervoor te weinig tijd en worden er niet voor beloond, wat gevolgen kan hebben voor de kwaliteit van reviews.

De berichtgeving wekt de indruk dat het om een grootschalig fenomeen gaat. Doorgaans wordt iemand echter uitgenodigd om als reviewer op te treden vanwege zijn of haar expertise in een vakgebied. De reviewer wordt geacht een goed overzicht te hebben van de literatuur in het vakgebied, heeft er waarschijnlijk zelf aan bijgedragen en moet beoordelen of het ingestuurde manuscript die literatuur goed weergeeft. Het kan terecht zijn dat een wetenschapper aanvullende suggesties doet om zijn of haar eigen werk beter te belichten.

Het Elsevier-onderzoek vond 260 wetenschappers die hun eigen werk opdringen. Dat lijkt veel, maar op de 55 duizend wetenschappers die werden onderzocht, valt dat mee. Deze praktijken halen het nieuws júist omdat ze afwijken en vrij zeldzaam zijn. Belangrijker is het om aandacht te ­geven aan de werkdruk in de wetenschap en de doorgedreven afrekencultuur – en soms de manier waarop over wetenschap wordt bericht.

Serge Horbach en Willem Halffman zijn promovendus en wetenschapssocioloog aan de Radboud Universiteit

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden