column ombudsman

Wacht tot het rode licht gedoofd is, er kan nóg een taboe komen

Staan er te moeilijke woorden in de krant? Ja, vooral wanneer die een inhoudelijk tekort lijken te moeten verdoezelen. 

Er staan te veel moeilijke woorden in de krant, beklaagde Henk ten Velde uit Emmen zich in de Volkskrant. Dat ging – begin vorige maand in de Verslaggevers­column – niet over deze krant, maar over het Dagblad van het Noorden, waarin hij als laaggeletterde struikelde over een woord als ‘disproportioneel’.

Staan er ook te veel moeilijke woorden in de Volkskrant? Dat is lastig te meten, want ‘moeilijk’ verschilt voor iedereen. Bovendien: ook moeilijke woorden zijn eenvoudig op te zoeken. Leesbaarheid is een ­basisvoorwaarde voor elke tekst, maar de krant mag de lezer best uitdagen. Het gaat pas fout wanneer ­gewichtige termen een inhoudelijk tekort moeten verdoezelen. Interessant was dan ook de ingezonden brief van de lezer die deze krant wees op ‘het veelvuldige gebruik van modieuze, quasi wetenschappelijke termen’: ‘Heel wat boeken en films zijn tegenwoordig ‘dystopisch’, een groot deel van de mensheid houdt er ‘misogyne’ ideeën op na.’

Daar heeft hij gelijk in.

Vrij Nederland publiceerde onlangs een lezenswaardig stuk over dat fenomeen. Het was de auteur opgevallen dat begrippen de media in sluipen die voorheen waren voorbehouden aan sociaal-culturele wetenschappen als antropologie of sociologie. Binnen de wetenschap weet iedereen wat ze betekenen, daarbuiten is het vaak vager. Het diffuse ‘identiteitspolitiek’ is er een voorbeeld van.

Een eigen archiefonderzoekje bleek dat verhaal te ondersteunen. Voor veel begrippen geldt: het zaadje werd grofweg in 2010 geplant, sommige kwamen rond 2015 tot volle bloei.

Zo raakte het woord ‘dystopisch’ (voor ‘een maatschappij met louter negatieve kenmerken’) na een aarzelend debuut in 2010 in een stroomversnelling, om in 2018 tot volle bloei te komen met 46 vermeldingen, vooral in cultureel katern V en het opiniedeel. De meter staat voor de eerste maand van dit jaar al op 7. ‘Misogyn’ (vrouwenhaat) scoorde vorig jaar 17 keer. ‘Disruptie’ (zoekt u die maar even op) brak door in 2015, vorig jaar stond het 13 keer in de krant.

Ooit leden grote steden aan ‘veryupping’, maar de ‘yup’ (Young Urban Professional) is allang geëuthanaseerd: sinds 2011 kent de krant diens vervanger ‘gentrificatie’. VN telde maar liefst 1.300 maal het woord ‘gender’ in deze krant.

Volkskrantlezers zijn bovengemiddeld taalgevoelig, zo leren de reacties. De grootste ergernissen ­betreffen schrijffouten (onlangs: ‘De man reedt door de straat’), anglicismen (de rubriek ‘In goed Nederlands’ op de wekelijkse taalpagina leidt steevast tot vele reacties) en het door sommigen verfoeide sekse­neutrale taalgebruik. Klein vuil: vorige week stond het ergerniswekkende (en foutieve) ‘Trump-administratie’ in de kolommen.

‘Gebruik geen clichés’, gebiedt het Stijlboek. Het lijstje voorbeelden mag wel eens worden aangepast. ‘Het laatste taboe’, was vorige week de kop boven het Commentaar. Dat taboe bleek het rekeningrijden te zijn. Maar dat is gek: al decennia lang schrijft de journalistiek over een ‘laatste taboe’, en steeds is het iets anders. Een jaar eerder was het laatste taboe in hetzelfde Commentaar (toevallig van dezelfde auteur) ‘serieus offensief tegen het vrije vuurwerk’. Vorig jaar: alleen zijn, de hoogte van het salaris, de snor – ­allemaal ‘het laatste taboe’. Het woord ‘laatste’ valt strikt genomen nog te lezen als ‘meest recente’, maar zo is het niet bedoeld. En dus geldt hier een waarschuwing voor de lezer: wacht tot het rode licht ­gedoofd is, er kan nóg een taboe komen.

De alarmbel klinkt inmiddels ook voor ‘Het nieuwe roken’, een constructie volgens de formule ‘[iets] is het nieuwe [ouds]’. Het oude roken smeult nog na, maar de brand van het nieuwe roken laait op. Een rubriekschrijver deelde voor dat begrip (nu was het 5G-straling) al een rode kaart uit, maar dat mocht niet baten. Afgelopen maand verklaarde de Volkskrant al weer reizen en plastic tot het nieuwe roken, vorig jaar waren dat nog vlees eten, zitten, vliegen, houtkachels en suiker. Zoals een lezer schreef: ‘Als dit zo doorgaat, is de cirkel spoedig rond en zal het oude roken tot het nieuwe roken worden verklaard.’

Niet minder ergerniswekkend is de term ‘om­armen’. Die wordt te pas en te onpas gebruikt. ‘Het ­leven is veel meer dan alleen maar genieten en juist dat omarmen we nu.’ Het is een modeverschijnsel, de krant is ook taalkundig een spiegel van de maatschappij. Maar het wordt een beetje veul, en daarmee cliché. Dit jaar haalde de term alweer 30 keer (stand van afgelopen vrijdag) de krant, slechts tweemaal in de letterlijke, fysieke betekenis.

Visueel ingestelden hebben hier een handicap. ­Zoals de lezer wiens voorstellingsvermogen enkele weken geleden door de site werd geprikkeld met de kop: ‘Verbeter je seksleven, omarm de clitoris.’ Dan is het tijd om een cliché los te laten. 

Post van een lezer: Waarom geen vrouwenschaatsen?

De Alternatieve Elfstedentocht werd verreden, in Oostenrijk. In de krant alleen een muizig ANP-stukje. Geen foto’s, geen verslag van de dames. Dat laatste vind ik een schande. Net als de heren moeten zij ook 200 kilometer rijden. In feite een grotere prestatie dan die van de heren (de dames ­deden er een uur langer over). Het was ook net zo spannend als bij heren. Het is minachting van de vrouw om daar niet verslag van te doen.

Gerrit Smink, Meppel

Antwoord

Het ANP maakte aparte berichten over de tochten. Het ‘mannenbericht’ had een kop met ‘alternatieve Elfstedentocht’ erin, het bericht over vrouwen niet. De chef Sport houdt het erop dat de dienstdoende eindredacteur die avond de connectie niet had gemaakt en koos voor het pakkendste bericht, met ‘Elfstedentocht’ erin. Niet erg wakker, maar geen kwade opzet. Maar, zegt de chef: ‘Veel belang hechten we niet aan die alternatieve tochten. Totdat de echte Tocht komt, natuurlijk.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.