Waarom Nederland volgens Jan Brokken veel minder betweterig is geworden

Schrijver Jan Brokken (1949) veranderde van mening in zijn opvattingen over Nederland.

Jan Brokken. Beeld Ivo van der Bent

Oude opvatting

'Nederland is benauwd en benauwend. Ik kom uit een calvinistisch dorp en een calvinistisch gezin, mijn vader was dominee in Rhoon. Iedereen bemoeide zich met alles: hoe mijn vader zich gedroeg, of hij te veel uit het Oude of het Nieuwe Testament preekte, hoe vaak de kinderen van de dominee naar de kerk gingen. Toen ik voor het eerst een meisje zoende op de dijk - ik was 15 - wist mijn vader het al voor ik thuiskwam. De domineeszoon had zich niet zedig gedragen. In mijn autobiografie De kleine waanzin heb ik dat de bemoeicultuur genoemd.

'Het was een verademing toen ik, na de School voor Journalistiek in Utrecht, in Bordeaux politieke wetenschappen ging studeren. Ook omdat je in je gedachtenvorming vrij werd gelaten, er was een groot respect voor het individu. In Nederland was je geen individu maar werd je in een hok geduwd.

'Waar ik me ook vreselijk aan stoorde was: 'Nederland gidsland', gatverdarrie, dat je denkt dat je het beter weet. Altijd dat opgeheven vingertje naar andere landen. Vreselijk. Terwijl ik vond dat Nederlanders een stelletje lafbekken waren geweest in de oorlog. Grote mond ja, maar als puntje bij paaltje komt... De grote groep heeft niets gedaan, dacht ik. En dan wel het gidsland uithangen. Alles bij elkaar vond ik Nederland geen land waar ik trots op was en waar ik me lekker voelde. Daarom ging ik reizen en in andere landen wonen.'

Het kantelpunt

'Ik ging schrijven over landen die niet bekend waren of waar je niet van zou denken dat mensen daar iets mee hebben. Een aantal landen in Afrika, Venezuela, de Baltische landen. Ik was stomverbaasd toen ik merkte dat zoveel lezers zich voor die landen interesseerden. Mijn boek Baltische zielen - uit 2010 - is nu aan de 20ste druk toe. Jaar in jaar uit komen drommen mensen naar mijn lezingen. De belangstelling blijft. Eenzelfde interesse tref ik aan voor mijn Rusland-boeken en voor Waarom elf Antillianen knielden voor Chopin. Het is een oprechte nieuwsgierigheid en de wil dieper in de materie te duiken. Waar tref je dat elders aan? Langzaam maar zeker begon ik in te zien dat Nederland ongelooflijk is veranderd. Er is nu helemaal niet meer dat bedillerige, er is een openheid van geest.

'Door het schrijven van het boek De vergelding, over mijn dorp in de oorlog, ben ik ook anders gaan denken over de moed van Nederlanders. O, in mijn dorp ging heel veel mis in de oorlog, maar dat het allemaal lafbekken waren, is niet gestaafd door feiten. In het dorp waar tweeduizend mensen woonden zaten 170 mensen ondergedoken. Geen van die 170 is gearresteerd, ook niet tijdens de drie grote razzia's. De mensen hebben ongelooflijke risico's genomen om onderduik te verlenen.'

Nieuwe opvatting

'Nederland is een prettiger land geworden. We zijn bescheidener geworden en hebben niet meer die bemoeizucht en bedilzucht. Ik merk ook in gesprekken met mijn Nederlandse vrienden dat ze niet meer zo zelfingenomen zijn met hun eigen mening. Het is gek genoeg gunstig voor Nederland geweest dat Wilders er is. Vanaf het moment dat hij naar voren trad en in alle kranten in Europa tentoon werd gespreid, durfden Nederlanders niet meer dat wijsvingertje op te steken en te zeggen dat wij het gidsland waren. Voorheen was het altijd foei foei over die Fransen met Le Pen of die Oostenrijkers met Haider. Het kwaad was altijd elders.

'En bemoeizucht heeft ook een goeie kant: men laat je niet aan je lot over en alles is geregeld. Daar sta je niet bij stil als je erin opgroeit. Maar ik heb in landen gewoond waar het absoluut niet vanzelfsprekend was dat je stroom of water of internet had.

'Daarbij is Nederland het beste bewijs dat we politiek gezien met veel minder toekunnen. Het is geruststellend dat we zonder sterke of inspirerende leiders dit landje best op de been houden. Ik heb in maart gestemd en er is nu nog steeds geen nieuw kabinet. Stort het land in elkaar? Draait de economie volledig in de soep? Welnee, de economische groeicijfers moeten steeds naar boven worden bijgesteld, de werkloosheid blijft dalen, het land marcheert uitstekend. Andere landen smeken om revoluties, fundamentele hervormingen, het roer zesmaal om. Ook in Frankrijk, waar ik deels woon, moet alles telkens wezenlijk anders. Dat hebben we in Nederland gelukkig niet. Laat staan dat we totale revolutie moeten hebben. En welke regering er komt, ik geloof niet dat iemand daar nu vreselijk over in zit. Het land draait gewoon door. Nederlanders stappen iedere morgen weer op de fiets en rijden met het broodtrommeltje onder de snelbinders naar hun werk. Na zoveel reizen en zoveel verblijven elders zeg ik: goeie mentaliteit.

Het effect

'Ik ben tegenwoordig vaker in Nederland. Ik woon nu vijf maanden in Frankrijk, vijf maanden in Nederland en twee maanden reis ik. Vroeger toen ik, na een periode in het buitenland, naar Nederland terug moest, vond ik het naar en sprong mijn hart niet bepaald open. Nu wanneer ik terugkom, lezingen geef en weer volop in contact kom te staan met Nederlanders, denk ik: wat hebben ze een oprechte interesse voor dingen die ver van hun bed liggen. Een prachtige karaktertrek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden