'Waarom is troetelorka Morgan zielig en een mals varken niet?'

Waarom is Morgan zielig en/of lief, en halen we daarna even makkelijk een broodje naamloze - maar evenzeer met uitsterving bedreigde - paling bij de visboer om de hoek? Dat vraagt Arjuna van der Kooij zich af.

OPINIE - Arjuna van der Kooij
Orka Morgan met haar verzorger in het Dolfinarium Harderwijk in september 2011. Beeld anp
Orka Morgan met haar verzorger in het Dolfinarium Harderwijk in september 2011.Beeld anp

Een tijdje geleden draaide op het witte doek een documentaire over de geschiedenis van het voormalige vlaggeschip Rainbow Warrior van Greenpeace. De makers hadden hun best gedaan de epische strijd van het goed (de natuurbeschermers) tegen het kwaad (de walvisvaarders) mooi in beeld te brengen. Gruwelijke beelden van het kwaad ontbraken daar natuurlijk niet bij.

In een misselijkmakende scène wordt de buik van een walvis met een groot mes opengereten, waarna de ingewanden van het reusachtige dier over elkaar naar buiten tuimelen. Ik denk dat er weinig landgenoten zijn die bij het zien van die beelden geen sympathie voor de walvis op zouden kunnen brengen. Met een beetje verbeelding zien we onze nationale troetelorka Morgan op de plek van zijn oceaangenoot liggen.

Mals varken
Vlak na deze dier-onterende scene zien we de stoere opvaarders van de Rainbow Warrior hun heldenbestaan vieren in Nieuw Zeeland. Mooi kampvuur, sterke verhalen, en op de achtergrond een mals varken (of was het een schaap?) dat aan een spies boven een vuurtje hangt te knapperen. Niks mis mee toch?

Het is frappant hoe wij mensen de context van ons eigen bestaan zodanig weten te construeren dat (im)morele inconsistentie tot de normaalste zaak van de wereld verworden is. Want wat is nu eigenlijk het verschil tussen het doden van een schaap of een walvis? Het zijn allebei zoogdieren die een familie hebben en lief en leed ervaren. Is de walvis enkel zielig omdat het een bedreigde diersoort is? Geldt datzelfde ook voor Morgan, waarbij het hele land zich om zijn welzijn lijkt te bekommeren? Voor wie kosten nog moeite gespaard zijn om hem in leven te houden, inclusief een peperduur enkeltje Tenerife? Waarom is Morgan zielig en/of lief, en halen we daarna even makkelijk een broodje naamloze - maar evenzeer met uitsterving bedreigde - paling bij de visboer om de hoek?

Anonieme slachterijen
Katjes worden door de brandweer uit een boom of dakgoot gered en iedereen slaakt opgelucht adem, terwijl er dag in dag uit miljoenen varkens in dieronterende biostallen op een wrede dood wachten. Er hoeven slechts een paar met olie besmeurde vogels op het strand aan te spoelen of het wemelt er even later van de gele jassen die zich over de dieren ontfermen, terwijl op hetzelfde moment iets verder landinwaarts in anonieme slachterijen talloze kippen over de kling gejaagd worden. Morele inconsistentie is een mondiaal gemeengoed waar niemand zich over lijkt te verwonderen, laat staan bekommeren.

Ambivalentie in moraliteit is natuurlijk van alledag en in alle lagen van ons bestaan aanwezig, van de graaicultuur in het bankwezen tot de door het Westen gefinancierde 'bevrijdingsoorlogen' in olierijke landen, om nog maar te zwijgen van de vele witte leugentjes waarmee we ons door het dagelijks leven worstelen. Maar toch is het in onze selectieve dierenliefde waar de dubbele moraal zowel het meest in het oog springt als het meest wordt ontkend. En wellicht moeten we daarom juist hier beginnen om een lans te breken voor het belang van morele consistentie en de wens voor een betere samenleving en leefbare planeet. Want zonder morele consistentie zal elk gesprek over normen en waarden altijd een wassen neus blijven.

Contraproductieve toon
Behalve de vaak contraproductieve toon die de Partij voor de Dieren in de interruptie microfoon aanslaat, horen we zo nu en dan een geluid dat dit enigszins ongemakkelijke onderwerp aansnijdt. Zo schreef Ewald Engelen onlangs een column met de titel 'dierenvriend en moordenaar' in de Groene Amsterdammer, waarin hij het morele dilemma van de dubbele maat goed weet samen te vatten. Aan de ene kant, zo schrijft Engelen, vertroetelen we onze huisdieren, die voor veel mensen een emotioneel onderdeel van de familie vormen, terwijl we aan de andere kant argeloos toelaten dat dagelijks in Nederland meer dan een miljoen dieren gedood worden om onze smaakpapillen tevreden te stellen.

Engelen voert een aantal argumenten aan die hem er uiteindelijk toch van weerhouden hebben vegetariër te worden. Hoewel ze allemaal mank gaan, is zijn laatste argument het schoolvoorbeeld van morele inconsistentie: voor geen goud wil hij het esthetische genot van het zilte vlees van zuiglam missen. En hier raken we de kern van het probleem: een psychologische kronkel die het mogelijk maakt een bedenkelijk esthetisch argument aan te voeren om doden uit genotzucht te rechtvaardigen.

Het belang van dierenwelzijn en de keuze voor een vegetarisch dieet heeft niks met aanmatiging of een moreel superioriteitsgevoel te maken, maar naast een economische en ecologische wenselijkheid - om niet te zeggen noodzaak - vooral ook met een empathische sensibiliteit die ieder leven de ruimte gunt te kunnen groeien en bloeien in optimale omstandigheden. Zoals Albert Einstein al eens opmerkte: 'Vegetarian food leaves a deep impression on our nature. If the whole world adopts vegetarianism, it can change the destiny of humankind. Nothing will benefit human health and increase chances for survival of life on Earth as much as the evolution to a vegetarian diet.'

In 2012 de eerste vegetarische barbecue op het Binnenhof. Dat lijkt me een passend voornemen.

Arjuna van der Kooij is cultureel antropoloog.

Ongeveer veertig actievoerders demonstreren bij de ingang van het Dolfinarium in Harderwijk tegen de gevangenschap van orka Morgan. Beeld anp
Ongeveer veertig actievoerders demonstreren bij de ingang van het Dolfinarium in Harderwijk tegen de gevangenschap van orka Morgan.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden