opinie

Waarom is hulp bij zelfdoding strafbaar?

Het proces van Coöperatie Laatste Wil tegen de staat gaat niet over filosofische autonomie, zoals Paul van Tongeren schrijft, maar over politieke vrijheid. In een vrije samenleving kan de staat niet met het strafrecht bepalen wat de waarde van het leven is, betoogt Klaas Rozemond.

Waarop is de macht van die anderen gebaseerd om over de levens van mensen te beschikken en waarom mogen mensen dat niet zelf doen, hoe illusoir hun idee van autonomie ook zou kunnen zijn?, vraagt Klaas Rozemond zich af. Beeld Getty Images
Waarop is de macht van die anderen gebaseerd om over de levens van mensen te beschikken en waarom mogen mensen dat niet zelf doen, hoe illusoir hun idee van autonomie ook zou kunnen zijn?, vraagt Klaas Rozemond zich af.Beeld Getty Images

Denker des Vaderlands Paul van Tongeren (O&D, 30 april) stelt dat de eis van Coöperatie Laatste Wil (CLW) om de strafbaarheid van hulp bij zelfdoding af te schaffen op een filosofische dwaling berust over de menselijke autonomie. ‘Het probleem zit in die autonomie zelf: als we echt zelf de regie willen hebben, zoals CLW zegt, als we de regisseur van onszelf willen zijn, hebben we geen enkel houvast. En dat is een probleem dat niet kan worden ‘opgelost’, maar dat erkend moet worden’, zo schrijft Van Tongeren.

Ik ben het in filosofische zin wel met hem eens en hij wijst terecht op een fundamenteel probleem waarover iedereen goed zou moeten nadenken. De menselijke wil is inderdaad veel problematischer dan de naïeve gedachte dat mensen de regie over hun leven en sterven volledig in eigen hand hebben.

Zelfdoding is vaak een tragische beslissing en wij kunnen daarom nog steeds veel van de Griekse tragedieschrijvers leren die inzagen dat het idee dat de mens volledig over zijn of haar eigen lot beschikt een gevaarlijke illusie kan zijn.

Straf en tragedie

Het proces van CLW om de strafbaarheid van hulp bij zelfdoding af te schaffen, gaat echter niet over de filosofie van de vrije wil of de tragedie van het menselijke lot, maar om de vraag waarom die hulp strafbaar is. Waarom zou de staat met het strafrecht mogen ingrijpen in de tragedie van het menselijke leven en mensen kunnen verbieden om bepaalde handelingen te verrichten?

Het strafrechtelijke ingrijpen van de staat veronderstelt een heel andere regie over leven en sterven, de regie van de overheid om met strafrechtelijke dwang menselijke levens te kunnen sturen.

De illusie van die regie is net zo vatbaar voor dwalingen als de illusie dat een mens in volle vrijheid over het eigen leven kan beschikken. De vraag is dus niet alleen in hoeverre mensen in staat zijn de regie over hun eigen leven uit te oefenen, maar ook in hoeverre de staat dat kan doen. En de staat, dat zijn de anderen die met de macht van de overheid over de levens van mensen willen beschikken.

Waarop is de macht van die anderen gebaseerd om over de levens van mensen te beschikken en waarom mogen mensen dat niet zelf doen, hoe illusoir hun idee van autonomie ook zou kunnen zijn?

Misdaad en straf

Het klassieke idee van het Wetboek van Strafrecht uit 1886 was dat zelfdoding in strijd was met ‘de eerbied die aan het menselijke leven in het algemeen verschuldigd is’. De zelfmoordenaar schond die verschuldigde eerbied en kon daarom niet in de gewijde grond van de kerk worden begraven. De hulpverlener die de zelfmoordenaar bijstond, werd als een misdadiger beschouwd die gevangenisstraf verdiende.

Zo denken de meeste mensen allang niet meer over zelfdoding en veel mensen beschouwen de christelijke opvatting over de zondige zelfmoordenaar juist als een gevaarlijke illusie en een kwalijke aanmatiging van mensen om over de levens van anderen te oordelen.

Nederland is in politieke zin geseculariseerd en daarom kan de staat niet langer met behulp van het strafrecht eerbied aan het menselijke leven in het algemeen afdwingen. In een vrije samenleving hebben mensen het fundamentele recht om zelf betekenis aan hun leven toe te kennen, hoe moeilijk en tragisch de beslissingen daarover ook kunnen zijn.

Het proces van CLW gaat niet over autonomie in filosofische zin, maar over politieke vrijheid in een geseculariseerde samenleving waarin de overheid niet kan voorschrijven wat de waarde van het leven is. Dat mogen mensen zelf bepalen en daarbij hebben ze geen moreel houvast nodig van het strafrecht, maar misschien wel de existentiële twijfel van de filosoof die hen tot nadenken aanzet, zoals Paul van Tongeren.

Klaas Rozemond is universitair hoofddocent strafrecht Vrije Universiteit Amsterdam en auteur van Het zelfgekozen levenseinde, een pleidooi voor het recht van mensen om over hun eigen levenseinde te beschikken, ISVW Uitgevers 2021.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden