Opinie

Waarom ik hoogleraren niet tot de orde roep

Universiteiten staan voor vrijheid van geest, van denken en spreken

Diversiteit is heel belangrijk voor de universiteit, ook als het gaat om diversiteit in opvattingen.

De Universiteit Leiden Beeld anp

Als rector van de universiteit word ik regelmatig aangesproken op bijdragen van Leidse wetenschappers aan het politieke debat. Over Afshin Ellian, Leo Lucassen, Paul Cliteur of Geerten Waling bijvoorbeeld: moet jij daar niet iets aan doen of van zeggen? Dit is toch de universiteit van Cleveringa?

Zij lijken zich te generen voor hun universiteit, waar je zou hopen dat ze er trots op zijn. Ik snap waar de vragen vandaan komen. Tegelijkertijd vind ik verzoeken om hoogleraren tot de orde te roepen vervreemdend. Cleveringa staat toch voor de moed van speaking truth to power?

Juist de universiteit moet vrijplaats van het gesproken en geschreven woord zijn en dat kan alleen als we bereid zijn het debat met iedereen en dus ook met andersdenkenden serieus te voeren.

Toch erken ik volmondig dat de dagelijkse werkelijkheid soms moeilijk is. Verhitte Amerikaanse debatten over free speech on campus laten dat ook zien. En Praesidium Libertatis, bolwerk van de vrijheid - het motto van onze universiteit - is ook voor ons geen vanzelfsprekende pluim op ónze hoed. Leiden heeft haar lessen wel geleerd in de affaire-Buikhuisen.

Bolwerk van vrijheid zijn is een dagelijkse opdracht. Het open debat vergt niet alleen de moed het debat te voeren, maar ook om goede omgangsvormen en een veilige omgeving. De universiteit is behalve een organisatie vooral een gemeenschap van mensen - en daarin zijn goede onderlinge relaties essentieel.

Carel Stolker is rector magnificus van de Universiteit Leiden. Beeld Marc de Haan

Maar een gemeenschap loopt altijd het gevaar van mainstream-denken. Alleen het open debat met studenten, collega's en de samenleving maakt de universiteit tot meer dan een speaker's corner. Hetzelfde geldt voor het gevaar dat we vooral mensen benoemen die net zo denken als wij. Daarom is de aandacht voor diversiteit zo belangrijk, niet alleen in termen van gender of culturele of maatschappelijke achtergrond, maar zeker ook in opvattingen.

Diversiteit van opvattingen heeft bij ons oude wortels. Vanaf haar oprichting in 1575 maakte de Leidse universiteit de diversiteit van opvattingen tot de kern van haar benoemingenbeleid. In de 16de en 17de eeuw letten de curatoren van de universiteit er nauwgezet op de verschillende wetenschappelijke scholen in het curriculum aan het woord te laten.

Ze deden dat om drie redenen. De debatten voedden de discussie over fundamentele wetenschappelijke discussies. Die waren en zijn cruciaal voor een universiteit. Verder vormden ze een 'bliksemafleider' waar de bliksem van de discussie weliswaar insloeg, maar tegelijkertijd onder controle kon worden gebracht. En ten derde functioneerde de universiteit zo als 'een intellectuele informatiedienst die de grote onderwerpen toegankelijk maakte'.

Het is een traditie die universiteiten ook vandaag moeten koesteren. Zij staan voor vrijheid van geest, van denken en spreken, en voor een ongebonden ontwikkeling van onderzoek en onderwijs. Zij vormen vrijplaatsen waar iedere vraag gesteld kan worden en in vrijheid beantwoord.

Ik ben als rector blij met wetenschappers die zich behalve in het wetenschappelijke ook in het maatschappelijke en politieke debat storten, en met de vrijheid die wij hun bieden. Heel wat landen kennen die vrijheid voor hun wetenschappers niet, of niet meer, zoals Turkije, of zoals bij de Central European University in Hongarije. Laat de bliksem dus maar inslaan.

Voor een rector is er daarom niets mooiers dan dat twee tegenpolen de strijd aangaan in een omgeving die tot debat uitnodigt. Zo sloeg in Leiden de bliksem in tussen Leo Lucassen en Geerten Waling over de vraag of historici de positie van Joden in de jaren dertig mogen vergelijken met die van moslims vandaag en vond de strijd uiteindelijk haar beheersing in de gecontroleerde omgeving van het tv-programma Buitenhof.

Zijn er dan geen grenzen? Natuurlijk: we zijn gebonden aan grenzen van wet (niet beledigen, lasteren of haatzaaien) en wetenschappelijke integriteit (niet frauderen of plagiëren, geen onderzoeksresultaten verzinnen).

Maar voor wie denkt dat we er zo wel uit zijn, toch nog dit. Staan voor diversiteit van opvattingen geldt ook voor al diegenen die wij, inclusief onze studenten, willen uitnodigen om hier te spreken of te schrijven.

Zo nodigde een van onze studieverenigingen onlangs Thierry Baudet uit, gepromoveerd in Leiden. Daarover gaat het op dit moment aan veel Amerikaanse universiteiten: wie nodig je uit en wie zou je moeten verhinderen te spreken? UC Berkeley was wereldnieuws met haar pogingen om 'politiek correcte' opvattingen te scheiden van 'niet politiek correcte' opvattingen. De nieuwe rechtendecaan daar, Erwin Chemerinsky, betoogt in Free Speech on Campus dat de universiteit het forum moet zijn 'for the new, the provocative, the disturbing, and the unorthodox'.

Leo Lucassen, hoogleraar aan de universiteit Leiden. Beeld Hollandse Hoogte/Merlijn Doomernik
Paul Cliteur is hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap aan de universiteit van Leiden. Beeld anp

Maar hij gaat nog verder. Laat ook solidariteit, gemeenschapszin, hoffelijkheid, of wederzijds respect - hoe belangrijk ook - niet de vrijheid van meningsuiting domineren. Want behalve het gevaar dat een universitaire gemeenschap vooral klonen van zichzelf benoemt, is er dus ook het gevaar dat we zo lief en inclusief naar elkaar zijn dat we het echte debat verhinderen. Diversiteit en inclusiviteit, twee woorden die we zo vaak in een adem uitspreken - ze kunnen ook schuren.

Ik houd het bij de lessen die onze academische geschiedenis ons leert: laat de bliksem maar inslaan en koester goede verhoudingen en omgangsvormen. En als onze studenten Thierry Baudet, of wie dan ook, willen uitnodigen, dan is dat prima. Want free speech aan de academie is niet vanzelfsprekend.

Carel Stolker is rector magnificus van de Universiteit Leiden.

Dit is een verkorte versie van een toespraak bij de 443ste Dies Natalis van de Universiteit Leiden.

Afshin Ellian, hoogleraar Encyclopedie van de rechtswetenschap aan Universiteit Leiden. Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant
Geerten Waling is verbonden als onderzoeker en docent aan Universiteit Leiden.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.