Waarom het Wilhelmus veel mooier is dan u denkt

Het Wilhelmus roept op tot burgelijke ongehoorzaamheid, klinkt soms als een hemelse dans en had oorspronkelijk een mooiere melodie. Drie redenen waarom het wél een fijn volkslied is, stelt muziekwetenschapper Henk van Benthem.

Demissionair minister Koenders van Buitenlandse Zaken zingt voor de Ministerraad het Wilhelmus met dagjesmens uit Urk. Beeld anp
Demissionair minister Koenders van Buitenlandse Zaken zingt voor de Ministerraad het Wilhelmus met dagjesmens uit Urk.Beeld anp

In de Volkskrant van zaterdag 26 augustus laat u Wim Vroom, Bert Vuijsje, Louis Bink en Charles Bossevain aan het woord over het Wilhelmus. Drie dingen komen bij hun en bij vele anderen niet aan bod die voor mij juist de Reiz, de charme, van het Wilhelmus vormen: Dan dat ik God den Heere heb moeten obediëren. 'Dan' in de betekenis van 'in het geval dat'.

Deze verzen uit het laatste couplet betekenen:'Behalve als ik God moet gehoorzamen.' Als de meest actuele God het menselijke innerlijk is, het geweten, staat er dus: 'Behalve als het niet in overeenstemming is met mijn geweten'. Het gaat over gehoorzaamheid. De achterliggende gedachte is: ik zal de koning, de overheid, gehoorzamen behalve als het indruist tegen mijn oprechte geweten.

Destijds bedoelde de dichter: 'Ik, Willem van Oranje, zal altijd de Koning Philips II Habsburg van Spanje gehoorzamen, behalve als het met mijn geweten niet in overeenstemming is.' Voor de moderne mens te interpreteren als een regelrechte oproep tot burgerlijke ongehoorzaamheid. Voor Godt wil ick belijden End sijner grooter macht, Dat ick tot gheenen tijden Den Coninck heb veracht: Dan dat ick Godt den Heere, Der hoochster Majesteyt, Heb moeten obediëren, In der gherechticheyt.

undefined

null Beeld .
Beeld .

Muzikaal dingetje

Of het nou naar de wijze van Chartres (soldatenlied) is of gezet door Melchior Frank (kunstig madrigaal) heel leuk en aardig maar het is niet zoals wij het Wilhelmus kennen. Wij kennen het uitsluitend in de versie van Adriaan Valerius, zoals weergegeven in zijn 'Nederlandtsche gedenck-clanck' (Veere 1626), niet 'kaal' maar met kleine melodische krullen en met harmonieën in een luittabulatuur.

En: er is nog een muzikaal dingetje dat vrijwel nooit en in geen enkele mij bekende opname gerealiseerd wordt: er is sprake van een driedeling. Vóór de lettergreep 'Prin-' (van 'Een Prince van Oranjen') staat een grote 3. Dat betekent dat de rest van het couplet in een driekwartsmaat gezongen moet worden.

Zou men willen zingen op de rederijkerswijze van de 17de eeuw, van Sweelinck, Monteverdi of Melchior Franck, dan moet men dat in 'proportie' doen, oftewel 3 in de tijd van 4. Dus 'hel-mus van Nass' (1,2,3,4) neemt evenveel tijd in beslag als 'Prin-ce' (1,2,3), iets langzamer, als een hemelse dans. Het volgende couplet begint dan weer in de vierkwartsmaat, voor je gevoel iets sneller, als een mars, link- rechts, links-rechts. U bent dit niet gewend, maar het is wel de bedoeling.

Probeert u het maar eens, een geweldig ervaring, een muzikale heerlijkheid.

undefined

Toepasselijk

Is de tegenwoordige melodie wel de oorspronkelijke melodie voor deze tekst? Dr. Jan van Biezen en Jan Boeke stelden in een publicatie als reactie op de promotie van dr. Ad den Besten (1983) dat de melodie wel eens die van de protestante psalm 128 zou kunnen zijn.

Dat is inderdaad zeer waarschijnlijk omdat de inhoud van de psalm toepasselijk is op Willem van Oranje en de melodie niet alleen ritmisch precies past, maar vooral ook retorisch overeen komt: hoge tonen hebben belangrijke lettergrepen. Welzalig is een ieder / die God van harte vreest / en Hem als zijn gebieder / gehoorzaamt allermeest (enz.).

Waarom noteert Valerius die melodie niet? Het was 12 jaar vóór het einde van de 80-jarige oorlog. De Franse hugenotenpsalmen werden door de Spaanse overheersing als revolutionaire, verboden liederen beschouwd. De Bartholomeusnacht 1572, de moordpartij op de Franse protestanten, stond ieder nog vers in het geheugen.

Henk van Benthem, oud-docent Conservatorium van Amsterdam
en voormalig leider van de Oude Muziekafdeling

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden