Waarom emoties voor Brinkgreve belangrijker werden dan de rede

180 graden: Christien Brinkgreve

Socioloog Christien Brinkgreve (68) veranderde van standpunt over gelijk krijgen.

Foto Ivo van der Bent

Oude opvatting

'Wie met goede argumenten komt op basis van feitenkennis uit wetenschappelijk onderzoek, heeft in een discussie het gelijk aan zijn zijde. Die kan maatschappelijke ontwikkelingen verklaren en heeft oplossingen voor problemen. Domme beslissingen komen voort uit een gebrek aan kennis. Met die overtuiging en hoge verwachtingen van de wetenschap ging ik als 18-jarige sociologie studeren. Ik koos voor deze studie om de wereld beter te leren begrijpen en met de kennis als wetenschapper een bijdrage te kunnen leveren aan het oplossen van belangrijke vraagstukken. Als dochter van twee kunstenaars koos ik voor de rede.'

Het kantelpunt

'Twee uitspraken van goede bekenden deden mij rond mijn dertigste inzien dat er meer nodig is dan de rede om inzicht en gelijk te krijgen. Schrijfster Nelleke Noordervliet zei tijdens een gesprek over een politiek besluit waarvan ik de logica niet kon inzien: 'Gelijk hebben is iets anders dan gelijk krijgen.' En psychiater Coen van Emde Boas deed mij de schellen van de ogen vallen met zijn uitspraak dat een mens zo intelligent is als zijn emoties toelaten. Naast de feiten, de rede, is er nog iets als de dynamiek van macht en belangen, én van emoties die keuzes en ontwikkelingen beïnvloeden.'

Nieuwe opvatting

'Cijfers en statistieken geven het gemiddelde aan. Zij laten de uitzonderingen en nuances niet zien, noch de emoties, de belevingswereld van mensen. Emoties kunnen een grote invloed hebben op ons denken en handelen. En spelen een grote rol bij overtuigingskracht. Je kunt op basis van kennis gelijk hebben en tóch doen mensen vaak iets anders dan je op basis van die kennis zou verwachten.


'Wetenschappers moeten bij hun onderzoeken ook inzicht krijgen in de rol van macht en belangen, en van emoties. Emoties doen mee. Dat was bijvoorbeeld duidelijk te zien tijdens de presidentsverkiezingen in de VS. Trump haakte in op emoties als angst voor de migrantenstroom en voor werkloosheid. Clinton bleef de koele intellectueel die met cijfers en statistieken haar redelijke betoog onderbouwde. Haar domste zet was aanhangers van Trump 'sneue' types te noemen. Ze toonde zich een arrogante intellectueel die met al haar kennis op grote afstand staat van wat veel mensen bezielt. Haar verkiezingsnederlaag toonde aan dat iemand die op grond van intelligentie en inhoudelijke kennis op veel punten gelijk heeft, het kan afleggen tegen iemand die emoties aanvoelt, serieus neemt en daarop inspeelt.

'Ook de wetenschap moet verder kijken dan de cijfers en statistieken. We hechten daar te veel waarde aan. Om ontwikkelingen en problemen goed te kunnen doorgronden is veel meer nodig. Namelijk de persoonlijke verhalen. Neem een onderzoek naar de tevredenheid van werknemers in een sector. Cijfermatig kan daar uitkomen dat het gros tevreden is met zijn werk, de leidinggevenden en werkomstandigheden. Luisterend en pratend op de werkvloer kan uit de individuele verhalen een heel ander én vollediger beeld naar voren komen. Vanaf de werkvloer kunnen ook de oplossingen komen voor problemen. De aanwezige kennis van individuen wordt vaak onderschat.'

Het effect

'Persoonlijke verhalen werden een belangrijke bron van mijn sociologische onderzoeken. Zoals naar de veranderingen in Nederland met betrekking tot gevoel, moraal en gedrag. Daarvoor onderzocht ik de levensvragen en adviezen uit de probleemrubriek 'Margriet weet Raad' van 1938 tot 1978. Maar de wetenschap op de universiteit was rigoureus de weg ingeslagen van het tellen en meten. De laatste tijd begint men de beperkingen van dit type onderzoek meer in te zien en begint er verzet tegen te komen. In mijn afscheidsrede drie jaar geleden als hoogleraar aan de Universiteit Utrecht heb ik een krachtig pleidooi gehouden voor een sociologie waarin de verhalen van mensen een grotere rol spelen. Er kwamen veel instemmende reacties op van collega-wetenschappers uit de psychiatrie, pedagogiek, filosofie en organisatiekunde.

'Met een groep wetenschappers komen we regelmatig bij elkaar om van gedachten te wisselen over andere manieren van denken, onderzoeken, oplossen van vraagstukken. Het is een nieuwe beweging, die we Babel noemen. Begin dit jaar hebben we in het boek Weten vraagt meer dan meten onze opvattingen uiteengezet. Door deze beweging van zielsverwanten voel ik mij minder alleen in de wetenschap en maak ik weer een bloeitijd door. Ik ben altijd vrij verlegen geweest, maar er blijkt nu ook een soort leider in mij te zitten. Zelfs een activistische wetenschapper.'

Meer over