Opinie

Waarom een Europees referendum wél werkt

Nationale referenda leiden tot frustratie, maar een EU-brede volksraadpleging is wél nuttig.

Adriaan Schout en coördinator Europa bij Instituut Clingendael.
Het kleinste stembureau, in een huiskamer in Marle, bij het referendum over Oekraïne. Beeld anp
Het kleinste stembureau, in een huiskamer in Marle, bij het referendum over Oekraïne.Beeld anp

Premier Rutte zit nu in een moeilijk parket: leg maar eens uit aan 27 lidstaten dat wij als klein EU-land roet in het eten gooien van de associatieovereenkomst met Oekraïne. Het bewijst hoe een nationaal referendum gezamenlijke besluitvorming verlamt.

Verbazing en irritatie bij andere EU-politici en grote delen van lidstaten is te verwachten. Hoe zou Nederland reageren als Finland iets in de EU zou tegenhouden waar wij en de andere lidstaten al lang en breed mee ingestemd hebben en verder niet nog eens twee jaar EU-gezeur over willen? De EU is opzoek naar succesverhalen en één land steekt een stok in het wiel.

Nederland kan zeker een goed verhaal houden over dat dit akkoord net een bruggetje te ver was (met hints naar militaire samenwerking), dat burgers in andere lidstaten ook groeiende zorgen hebben, dat complexe verdragen met onhandige compromissen ergernis opwekken, of dat uitleg nodig is over waar de grenzen van de EU liggen. Hoe goed Rutte's verhaal ook is, de andere regeringsleiders hebben niet zo'n referendum gehad en staan daarom ook veel minder open voor de rationele en irrationele inzichten die nu in Nederland zijn opgedaan tijdens onze debatten.

De doos van Pandora is geopend

De discussie die Nederland nu in de EU moet aanzwengelen is of nationale referenda over EU-brede onderwerpen vervangen moeten worden door EU-brede referenda. Jaren praten we al over het Europese democratisch tekort en we zien dat kritische groepen in lidstaten roepen om referenda over EU-beleid. Het is te voorspellen dat deze groepen beslist geen EU-referendum willen omdat het federalistisch klinkt. Ook vanuit het Europees Parlement valt kritiek te verwachten omdat een EU-breed referendum gezien kan worden als erkenning van hun tekortkomingen het democratisch tekort te verkleinen.

Maar het is van tweeën één. Of we hebben gezamenlijk EU-beleid met een gezamenlijke democratie en verschillende legitimeringsbronnen, of we stoppen met de EU. Van lapmiddelen als gele, oranje of rode kaarten worden slechts heel weinig mensen enthousiast. Het heeft ook geen zin meer tegen nationale referenda te zijn: de doos van Pandora is geopend. Deal with it.

Het Europees Parlement heeft moeite geaccepteerd te worden als vertegenwoordiging van de Europese burgers. De afstand tussen de burger en EP is letterlijk en figuurlijk te groot. Geen wonder dat er bottom up- initiatieven komen. Referenda lijken een Europees democratisch controlemechanisme te worden, net zoals een rivier vanzelf naar het laagste punt stroomt.

Onhoudbaar

Nationale referenda op EU-brede onderwerpen leiden tot louter frustratie. Landen die een EU-referendum houden stuiten op 27 andere landen en de andere 27 landen voelen zich buitenproportioneel onder druk gezet. Hoe kleiner het land met een referendum, hoe groter de irritatie.

Nationale referenda zijn onhoudbaar in de EU. Daarbij, als wij een EU-referendum organiseren, is het juist in ons belang dat andere landen dat ook doen. Dan sta je er niet alleen voor in de EU-discussies over de uitslag. Sterker, het kan bijdragen tot meer Europese betrokkenheid, omdat voor- en tegenstanders over grenzen heen gaan werken. De georganiseerde Europese proteststem is natuurlijk ook een vorm van Europese integratie.

De logica van EU-brede referenda roept allerlei vragen op. Deze kunnen alleen via politieke discussies worden beantwoord. Hoeveel lidstaten moeten meedoen - vijf, negen, of alle 28? Kunnen lidstaten, informeel, parallel proberen op te trekken in nationale referenda, of moet dat via Europese wetten? Is er zelfs een officiële verdragsverandering nodig? Hoeveel Europeanen moeten het referendum kunnen aanvragen - 1 miljoen, zoals het verder onbekende Europese burgerinitiatief voor nieuwe wetgeving?

Nederland heeft veel uit te leggen

Belangrijk is ook op welke EU-onderwerpen referenda mogelijk zijn. Handelsverdragen zijn de bevoegdheid van de Europese Commissie. Betekent dat daar geen referendum over mogelijk is? Juist handelsverdragen leveren harde discussies op in lidstaten - zie TTIP. Over onderwerpen waar lidstaten en de EU gezamenlijk optreden, zijn wel referenda mogelijk, maar die hebben geen zin. Nederland alleen wordt direct overstemd in de Europese Raad omdat wij slechts een klein percentage van de stemmen hebben. Dan hebben we een referendum louter voor de vorm.

Na het 'tegen' heeft Nederland in de EU veel uit te leggen. Een van de boodschappen die Rutte misschien moet uitdragen is: zulke referenda raken u ook en u kunt ze thuis ook verwachten. Dit 'tegen' is niet alleen ons probleem, maar vraagt een structureel Europees democratisch antwoord. Ook andere landen moeten zich afvragen of hier een oplossing voor het democratisch tekort ligt.

Adriaan Schout is coördinator Europa bij Instituut Clingendael.

Adriaan Schout is coördinator Europa bij Instituut Clingendael. Beeld Peter Hilz
Adriaan Schout is coördinator Europa bij Instituut Clingendael.Beeld Peter Hilz
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden