Column Arnout Brouwers

Waarom Arnout Brouwers Amerika niet afwijst

President Trump met andere Navo-leiders bij de top in Brussel.

Amerika is met zijn aangeboren diversiteit veel beter voorbereid op de mondiale transitie dan Europa dat diversiteit eigenlijk als bedreiging ziet.

Een maand geleden schreef ik een stuk onder de kop: ‘Trump is het orkest, niet de Titanic’ (O&D, 18 juni). Een democratisch gekozen symptoom van westers verval en de overgang naar een nieuwe wereldorde, niet de oorzaak ervan. Dat vind ik nog steeds, al heeft Trump er in de afgelopen weken alles aan gedaan – in Quebec, in zijn uitspraken over Duitsland, de EU die zou zijn opgericht tegen de VS, en de Navo-bondgenoten – om te bewijzen dat hij de ijsberg is, niet het orkest.

Het blijft een bijzonder spektakel om voor je ogen, deels op Twitter, te zien hoe een Amerikaanse president, een door Amerika na de Tweede Wereldoorlog geschapen ordening, met zichtbaar genoegen en toegejuicht door zijn fans, in geen tijd eigenhandig lijkt te willen slopen. Wie dacht dat de uitwassen van de westerse cultuur simpelweg dat waren, uitwassen, moet zich nu bedenken. In Trump voltrekt zich de overwinning van reality tv over informerende media, die nu openlijk tot vijand zijn uitgeroepen. Wie heeft behoefte aan waarheidsvinding als je je eigen waarheid kunt vieren – en laten zegevieren? Het is de ultieme zege van het postmodernisme.

Maar ook die van het ik-tijdperk, waarin het ego dat de meeste aandacht weet te vergaren als winnaar tevoorschijn komt. Laatst zag ik ’s nachts Trump op tv oreren. Het was een oud fragment, uit zijn tijd als reality tv-maker. Hij deed hetzelfde als nu: grappen maken ten koste van andere mensen, en hij had de lachers op zijn hand.

Je kunt het dagelijks aanschouwen, ook in Nederland trouwens, waar op Twitter de meest vileine tweets ten koste van andersdenkenden en andere culturen onmiddellijk honderden likes krijgen. Het laagje beschaving dat nog altijd ons sociale verkeer dicteert op het werk en op straat, is op sociale media allang vervangen door mob rule.

Monster 

Nee, kunt u tegenwerpen, Trump is een correctie op de in Amerika doorgeslagen cultuur van identiteitspolitiek en politieke correctheid, vooral in de elites. Kijk maar naar de Amerikaanse universiteiten waar die elites worden gekweekt en waar andersdenkenden het spreken onmogelijk wordt gemaakt door de identiteitspolitie en de meutes van links. Zij zijn schuldig, zij hebben dit monster gebaard, met hun onverdraagzaamheid en hun ‘kosmopolitische wereldblik’ die de eerzame arbeider van zijn zekerheden heeft beroofd.

Trump is inderdaad ook een antwoord op de tot voor kort heersende status quo – over vrije markten, vrijhandel, over de wenselijkheid van een door Amerika gedragen ordening waarin macht en mensenrechten beide serieus worden genomen, en ja, ook over politieke correctheid, voor zover die inhoudt dat multi-etnische landen bepaalde termen afspreken waarin men over elkaar praat, hoe men elkaar benoemt.

Ik moet afwisselend ook lachen en huilen over de uitwassen waartoe dat leidt, en zeker in Nederland waar een tweederangs uitvoering van het Amerikaanse debat wordt opgevoerd. Maar ik onderschrijf wel de elementaire behoefte eraan – zeker in een land waar tot voor kort zwarten niet voorin de bus mochten zitten, maar ook in een land dat een van de grote koloniale machten was. De veranderende samenleving eist het, de beschaving en het goede fatsoen vragen het. Dat daarbij de doordrijvers van het podium afgelachen worden, is de Nederlandse publieke opinie wel toevertrouwd.

Angst en onzekerheid

Maar de tegenwerping dat Trump slechts een correctie is van een ontspoorde elite miskent een diepere waarheid. Uiteindelijk wordt Trumps revolte tegen al deze gevestigde aannames gedreven door angst en onzekerheid. Uiteindelijk keert de Trumpiaan, ook de Nederlandse, zich niet tegen zijn politiek correcte buurman maar tegen de indringers. De grote boze wereld die op de deur klopt.

Want wat hebben Chinese ‘banenpikkers’ gemeen met de arme luiden die grenzen oversteken op zoek naar een beter leven en met de Nederlanders die eisen dat nationale feesten een andere invulling krijgen? Ze dagen ‘onze’ comfortabele manier van leven uit, ze confronteren ‘ons’ met veranderingen, op wereldniveau en naast de deur. Veranderingen waar niemand zich blijkbaar aan kan onttrekken. En waarop traditionele politici in Europa tot nu toe weinig andere antwoorden kunnen vinden dan het imiteren van hun populistische tegenhangers.

Inderdaad, we leven in een overgangstijd waarin we geconfronteerd worden met ongemakkelijke waarheden. Zoals: de toename van onze onzekerheid hangt samen met het feit dat elders in de wereld de afgelopen kwart eeuw meer dan een miljard mensen een stapje naar boven konden zetten, uit de meest bittere armoede.

Of deze: in de toegenomen etnische diversiteit van Nederland – en de gevolgen die dat heeft voor de samenleving – weerspiegelt zich een mondiale transformatie, waarin de traditionele ‘blanke’ machten niet langer de rest van de wereld naar hun hand kunnen zetten.

Daarom geloof ik in Amerika, ondanks Trump. Amerika is in zijn diepste wezen een land van immigranten (ondanks de periodieke backlash tegen nieuwkomers), een land van verandering, van de rule of law, en van innovatie. En bovendien een grote mogendheid in Azië en Europa. Het koppelt zijn aangeboren diversiteit aan een heel sterke, op waarden en rechten en plichten gebaseerde identiteit. Daarmee is het veel beter toegerust voor deze tijd van transitie dan de Europese natiestaten, die historisch veel meer zijn gefundeerd op etnisch en cultureel homogene volken die diversiteit eigenlijk in hun diepste wezen als bedreigend ervaren.

Spook van ongebreideld nationalisme

Amerika zal Trump overleven, en misschien zelfs iets van hem opsteken, maar kan een van Amerika verstoken Europa zichzelf overleven in deze eeuw van transitie? Is dit niet het continent waar het spook van ongebreideld nationalisme en een etnisch superioriteitscomplex de hele wereld in het verderf stortte?

Het huidige Europese zelfbeeld van verlichte baken in de wereld rust op dun ijs. Zodra het met een echte crisis wordt geconfronteerd, zoals gebeurde met de massale toestroom van immigranten in 2015, zakt het door zijn hoeven. Drie jaar later is het al volstrekt normaal als gezaghebbende politici en commentatoren vaststellen dat de mensenrechten die we zeiden hoog te houden, eigenlijk een loden last op onze schouders zijn.

De in Oost-Duitsland geboren musicus Wolf Biermann schreef onlangs in The New York Times over Merkels ‘Wir schaffen das’: ‘In een noodsituatie koos mevrouw Merkel ervoor geen prikkeldraad en waterkanonnen in te zetten om duizenden wanhopige vluchtelingen weg te jagen van de Duitse grens. (…) Ja, het was een vergissing, maar het was de kleinere, betere vergissing. Het was de ‘juiste’ vergissing.’

Ik geloof, met alle anderen, dat Europa een betere grensbewaking moet krijgen en de controle over immigratie moet terugwinnen. Maar ik geloof ook dat etnische en culturele diversiteit samenlevingen met een sterke, op waarden gebaseerde identiteit niet alleen sterker maakt, maar ook beter toegerust voor deze eeuw van grote verandering.

Of Europeanen ermee kunnen omgaan, is niet zeker. Dat in Europa zowel de staatsvrouw Merkel als de Europese Unie – geschapen om te ontsnappen aan de fatale misvattingen uit ons verleden – tot pispaal van de chattering classes zijn verworden, drijft tot wanhoop. Europa lijkt tot zijn geschiedenis veroordeeld, terwijl Amerika door zijn wetten, open cultuur en optimisme altijd een belofte blijft.

Trump zal uiterlijk in zes jaar worden opgevolgd door een president die het land weer een slinger de andere kant op kan geven. De Europese opdracht blijvend aan zijn eigen spoken te ontsnappen, is moeilijker. Dat schept verplichtingen voor alle Europeanen, oude en nieuwe.

Arnout Brouwers is journalist en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.