OPINIEGRONDRECHTEN EN CORONABELEID

Waarborg onze grondrechten ook in coronatijd, bepleiten Kees van der Staaij en Rob Jetten

Op veel terreinen zijn de SGP en D66 elkaars tegenpolen, maar zij vinden elkaar in hun huiver voor al te strenge inperking van vrijheden in naam van de bestrijding van de coronapandemie. Fractieleiders Kees van der Staaij en Rob Jetten pleiten voor terughoudendheid in de nieuwe tijdelijke wet die het kabinet voorbereidt.

Een medewerker van een restaurant bereidt zich voor op de heropening van de horeca tijdens het coronavirus. Beeld ANP

De nabije toekomst kreeg van minister-president Rutte een etiket. Hij noemde het ‘het nieuwe normaal’. De vraag is: hoe normaal is het nieuwe normaal? Onze stelling is dat het nieuwe normaal niet normaal is – en dat het dat ook nooit moet worden.

Nies in je elleboog en gebruik papieren zakdoekjes – daar valt prima mee te leven. Steeds 1,5 meter afstand blijven houden, gaat op den duur al meer knellen. Dat geldt nog veel sterker voor bezoekverboden en het inperken van vrijheidsrechten. Dat is niet normaal, en dat moet het ook niet gaan worden.

Het coronavirus dat in de hele wereld rondwaart en al honderdduizenden slachtoffers heeft gemaakt, is levensbedreigend. Logisch dat regeringen maatregelen nemen om de epidemie in te dammen. Ook de Nederlandse regering heeft dat gedaan. Maar de genomen maatregelen hebben ontwrichtende gevolgen voor de hele samenleving en er zijn rechten ingeperkt waarvan we dachten dat die onaantastbaar zijn.

Vakantiehuisje in Zeeland

Een paar voorbeelden. Iemand heeft een vakantiehuisje in Zeeland. Als hij zich daar in de voorbije maanden had opgesloten, was hij in overtreding geweest, want ‘corona’. Dat is een forse inbreuk op zijn eigendomsrecht. Voorbeeld twee. Iemands moeder zit in een verpleegtehuis. Wekenlang was bezoek verboden, want ‘corona’. Dat is een wel heel erg heftige inbreuk op het recht op een normaal familieleven. Drie. Iemand van wie je ontzettend veel hield, is overleden. Maar toch mocht je niet bij de begrafenis zijn om de laatste eer te bewijzen en samen te zijn met anderen die rouwen, want ‘corona’. En het vierde voorbeeld: ruim twee maanden lang was het taboe om met de kerkelijke gemeente bijeen te komen, want… ‘corona’. Zo’n verregaande inperking van de vrijheid van godsdienst is in de geschiedenis van Nederland als natie uniek.

Daarbij gaat het ook om klassieke grondrechten die wezenlijke vrijheden van burgers beschermen tegen de staat. Denk aan de vrijheid van vereniging en vergadering, de vrijheid van godsdienst en het recht van demonstratie. Die vrijheden zijn niet alleen bedoeld voor als het mooi weer is, maar óók als het stormt en stortregent. Sterker nog: die grondwettelijke rechten zijn er met name voor áls de wind tegen zit.

Wie nu aandacht vraagt voor grondrechten en voor de rechtsstaat, krijgt al snel de vraag: ‘Maar vind je de volksgezondheid en de bescherming van mensenlevens dan niet heel belangrijk?’ Een terechte vraag, en natuurlijk is dat enorm belangrijk. Maar stel nou dat het voor iemands gezondheid nodig is om hem of haar levenslang in een kamertje te isoleren. Wie daarover ook maar eventjes nadenkt, begrijpt dat er naast de gezondheid ook nog andere belangen zijn die zullen wegen, ook voor de zieke. En dáár gaat het nu om.

De eerder genoemde voorbeelden laten zien dat aandacht voor grondrechten, ook in noodsituaties, geen overbodige luxe is. Juist voor moeilijke situaties zijn de grondrechten in onze Grondwet opgeschreven. Niet als een lastige sta-in-de-weg voor de regering om noodzakelijke maatregelen te kunnen nemen, maar als harde garantiebepalingen waar de burgers zich op kunnen beroepen als de overheid buiten haar boekje gaat. Steeds ook in het besef dat burgers een eigen verantwoordelijkheid hebben om verstandig met hun vrijheden om te gaan.

Wat versoepeling

Gelukkig is het zo dat veel maatregelen wat versoepeld zijn of binnen afzienbare tijd worden. Dat is iets om dankbaar voor te zijn. Maar ‘normaal’ is het ook dan nog lang niet. Bovendien had het maar zo kunnen zijn dat het coronavirus heftiger had uitgepakt en we dus langer onder het strenge regime hadden moeten leven. En deskundigen sluiten bepaald niet uit dat we te maken krijgen met een heropleving van het virus, een tweede, of zelfs derde golf. Wat dan?

Wat we hiermee duidelijk maken is: inbreuken op essentiële rechten zijn snel gemaakt, maar terug naar ‘normaal’ is bepaald geen vanzelfsprekendheid. Hoe langer de inbreuken duren, hoe meer we eraan gewend kunnen raken dat wezenlijke vrijheidsrechten aan banden kunnen worden gelegd. Daar moeten we niet aan willen wennen.

Vanuit de gedachte dat het noodzakelijk is de grondrechten te bewaken dienden SGP en D66 begin april samen een motie in om voorlichting te vragen aan de Raad van State over de omgang met grondrechten in coronatijd. Begin deze week kregen we deze voorlichting.

Steun in de rug

Wij hebben veel waardering voor de gedegen voorlichting van de Raad van State over de omgang met grondrechten tijdens de coronacrisis. Wij zien deze voorlichting als een steun in de rug voor ons pleidooi voor precisie en maatwerk. Het biedt een waardevol kader voor het vormgeven en beoordelen van de maatregelen die worden genomen met het oog op de bescherming van de gezondheid.

De noodverordeningen waren een begrijpelijke procedure in het begin van de crisis, maar niet of hooguit zeer tijdelijk een betrouwbaar fundament voor het inperken van grondrechten. Ook de politieke controle van deze noodverordeningen is onvoldoende uit de verf gekomen.

De regering wil nu met een tijdelijke wet komen. Het is de taak van Tweede en Eerste Kamer om mede aan de hand van de richtlijnen van de Raad van State zorgvuldig te toetsen of beperkingen van vrijheden niet verder gaan dan strikt nodig is en zo kort mogelijk duren. Daarbij moet dus ook uitdrukkelijk worden meegewogen of het belang van de gezondheid niet eveneens gediend kan zijn met minder heftige maatregelen. Die inbreuken mogen alleen plaatsvinden indien en voor zover het echt niet anders kan. Dat moet heel precies en steekhoudend beargumenteerd worden.

Geen uniforme maatregelen

In de beginperiode was er best iets te zeggen voor ongepolijste, uniforme regels per sector. Maar op dit moment mag de regering niet meer volstaan met het uitvaardigen van vergaande, uniforme maatregelen die gelden ongeacht de concrete situatie.

Maatwerk is nodig. Concreet kan dit betekenen dat er onderscheid gemaakt moet kunnen worden als er in een regio weinig coronagevallen zijn. Of het nu om concertzalen of kerkdiensten of uitvaarten gaat: steeds zal er ruimte voor maatwerk moeten zijn.

De regering kan in dit soort gevallen in de toekomst niet (meer) volstaan met: ‘Het kan nu niet anders, anders wordt het te ingewikkeld.’ Daarvoor zijn de grondrechten te belangrijk. Ook in crisistijd.

Kees van der Staaij (SGP) en Rob Jetten (D66) zijn fractievoorzitters van hun partijen in de Tweede Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden