Waar komt de haat vandaan?

In zijn artikel over nut en politieke noodzaak van analyse van de vraag waarom er haat is en wat de aantrekkingskracht is van IS op jongeren, komt Martin Sommer tot de slotsom dat het gaat over afwijzing van democratie (O&D, 22 november). Dat is ook weer opgelost. Dacht ik.

Maar het artikel deed me ook aan een paar lastige dingen denken. Zoals dat democratie ook Abu Ghraib en Guantanamo Bay voortbracht. Dat democratie ook de militaire inval in Irak mogelijk maakte en de nederzettingenpolitiek van Israël niet stopgezet krijgt. Het artikel roept bij mij ook het beeld op van een oorlog tegen terrorisme met onschuldige slachtoffers van drones in Jemen en Pakistan.

Helaas roept dit bij mij een genuanceerd beeld op van democratie. Ook het beeld van een democratie die corrupte regimes in een aantal Afrikaanse staten aan de macht bracht. Die op veel plaatsen geen rechtvaardigheid en verdeling van macht en middelen tot stand bracht. Het leidt soms tot de verzuchting aan mijn kant dat democratie een systeem is dat zoveel zaken voor gewone mensen in deze wereld 'niet tot stand heeft gebracht'. Misschien gaat de afwijzing van democratie, waar Sommer het over heeft, daarover? Democratie kent veel verschijningsvormen. Hoe ze zich aandient, hangt ook een beetje af van de maatschappij waarin je leeft en de positie die je daar toevallig bekleedt.

Weerstand

Maar er is veel meer waar ik aan moest denken bij het artikel van Sommer. Het gaat immers ook over de weerstand tegen het stellen van de vraag 'waar komt de haat vandaan?'. Ook in de eerste jaren na 9/11 was vragen naar diepere oorzaken van politiek geweld onkies en een vorm van vergoelijking. Tussen 2001 en 2006 was de algemene reactie op Al Qaida en de aanslagen in New York er een van grote verontwaardiging en was de roep om hard en militair optreden allesoverheersend. Het waren de jaren van Bush en Blair. De jaren waarin Guantanamo Bay, Abu Ghraib en de inval in Irak zijn uitgevoerd. Gerechtvaardigd vanuit de verontwaardiging over de aanslagen in New York. Die verontwaardiging was terecht. Maar dat maakte de response nog niet adequaat. De reactie op zulke afschuwelijke daden zal immers altijd in overeenstemming moeten zijn met de waarden die worden verdedigd. De waarden van de democratie.

Zouden we op de nieuwe terroristische golf niet moeten reageren met begrip voor de onvolkomenheden en met respect voor de verworvenheden van de democratie? Een van die verworvenheden is dat woede en politieke onrust mede worden benaderd vanuit de vraag 'wat drijft mensen?'.

Diepere oorzaken

Hoe lastig politiek activisme ook mag zijn, het is de kracht van een democratie die te accommoderen en te ontdoen van de gewelddadige elementen, juist ook door de vraag naar de diepere oorzaken te agenderen. Juist vanuit die kracht kan ook de vraag naar de oorzaken van haat gesteld worden. Zonder dat die vraag tot de verdenking van rechtvaardiging van geweld leidt. Een krachtige democratie heeft het niet nodig om mensen die willen begrijpen verdacht te maken.

Het heeft, na 9/11, tot 2006 geduurd voor het Nederlandse parlement, bij monde van D66-Kamerlid Van der Laan, de vraag durfde te stellen: 'Waar komt de haat vandaan.' Tot dan is er veel gebeurd dat een negatief effect heeft gehad op de bestrijding van het politiek geweld van Al Qaida. Laten we hopen dat het deze keer minder lang duurt en vooral dat het wachten op het moment dat de vraag gesteld mag worden en serieuze aandacht krijgt, tot een minder groot aantal verkeerde beslissingen leidt.