Waar is de tweet van Lisitsa over MH17?

De pianiste doet controversiële uitlatingen, maar een vliegramp bejubelen is van een andere orde.

Lisitsa Beeld Getty Images

Dat het voorwaar een wereldprimeur betrof, had de redactie aardig in de smiezen. In plaats van achter in bijlage V bij het kunstnieuws werd het bericht in Ten eerste geplaatst - weliswaar bescheiden op pagina 10. 'KLM doet pianiste in de ban na MH17-tweet', kopte de krant op 28 augustus zowel op papier als online. Spoedig werd het nieuws opgepikt door andere media, zoals de site van De Telegraaf (met precies dezelfde kop) en nos.nl ('KLM boycot Oekraïense pianiste vanwege MH17').

De kunstredactie was getipt door een medewerker die op een muzieksite had gelezen dat de KLM de Oekraïens-Amerikaanse pianiste Valentina Lisitsa, na een klacht, uit haar inflight-entertainmentprogramma had verwijderd. Lisitsa werd wereldberoemd via YouTube en is inmiddels de populairste klassieke ster van dat videokanaal. Daarnaast heeft de pianiste een reputatie opgebouwd vanwege haar controversiële uitspraken over de oorlog in Oekraïne. Op sociale media betuigt ze veelvuldig steun aan de pro-Russische separatisten.

Een 'verdienstelijk stagiair', aldus de coördinator van de kunstredactie, werd gevraagd de tip na te gaan. Hij belde met een woordvoerster van de KLM, die de ingreep bevestigde. 'We zijn er via social media op geattendeerd dat Lisitsa sympathie heeft betuigd voor de aanval op MH-17', reageerde zij. 'Dat is natuurlijk afschuwelijk. We verwijderen haar muziek nu van alle vluchten.' Ze vertelde dat de KLM zelf onderzoek heeft gedaan naar de uitlatingen.

Verzonnen

Er is een probleem: de tweet waarin Lisitsa sympathie betuigt voor de aanval op MH17, is nergens te vinden. Menig lezer ging tevergeefs op zoek en uitte zijn ongenoegen. 'Bestaat die tweet, of is die door de Volkskrant/KLM verzonnen?', mailde er een. Een dag later kwam ook Lisitsa zelf in het geweer. 'Beste @volkskrant redacteuren', twitterde ze. 'Waar heb ik 'steun betuigd voor het neerhalen van MH17'???' Daarbij toonde ze een oude tweet van daags na de ramp waarin ze juist schrijft dat ze kapot is van het nieuws over het neerstorten van het toestel. Ze twitterde ook dat ze juridische stappen overweegt.

Hoewel de woordvoerster niet expliciet van een MH17-tweet rept, ging de stagiair ervan uit dat Lisitsa via Twitter haar steun aan de aanval op MH17 had betuigd. Daar plaatste ze immers al haar controversiële berichtjes - eerder dit jaar hadden ze het Toronto Symphony Orchestra nog aanleiding gegeven haar optredens af te gelasten. Afgelopen juni trad ze op in de door de separatisten bezette stad Donetsk, waar de inval van de nazi's in Rusland werd herdacht. Ze werd er gefotografeerd met rebellenleider Alexander Zachartsjenko en ze vergeleek de strijd van de opstandelingen met het verzet tegen de nazi's 74 jaar geleden.

Dat zijn op zijn zachtst gezegd pittige uitspraken, maar een vliegramp aanmoedigen is van een andere orde. Hoe aannemelijk is het dat een internationale publiekslieveling dat open en bloot zou doen?

Op de redactie was geen argwaan ontstaan, want iedereen dacht aan het brede plaatje: Lisitsa is geschrapt vanwege haar radicale anti-Oekraïne-standpunten. De stagiair leverde bovendien een overzicht aan met haar controversiële tweets, dat online werd geplaatst. Dat sterkte de eindredacteur die de kop maakte in het idee dat de MH17-opmerking in de vorm van een tweet was gegoten. Niemand merkte evenwel op dat deze in het rijtje ontbrak.

Andere media refereerden naderhand wel aan de onvindbaarheid van de MH17-tweet. Opvallend is ook dat de KLM helemaal niet terugkwam op MH17. 'We willen dat alle passagiers zich welkom voelen aan boord en een aangename vlucht hebben', zo luidde de reactie bij een Amerikaanse radiozender. Eenzelfde 'statement' geeft een KLM-woordvoerder als ik hem bel. 'Wij luisteren naar onze klanten. Als zij iets als kwetsend ervaren, passen wij het programma aan.'

Verder baseert de KLM zich op 'meerdere klachten over verschillende uitingen van de pianiste', zegt hij. Dat betekent niet dat de KLM verkeerd is geciteerd in de Volkskrant, antwoordt hij. 'Zo is het wel gezegd, maar dit is nu onze verklaring.' Met andere woorden: de KLM gaf een quote die niet helemaal bleek te kloppen.

Het heeft er alle schijn van dat de KLM de eerste klacht over Lisitsa te kort door de bocht heeft geïnterpreteerd. Op de Facebookpagina van KLM had een Oekraïens-Canadese activiste geschreven dat Lisitsa 'terroristen verheerlijkt die verantwoordelijk zijn voor het neerhalen van MH17 en het doden van bijna driehonderd mensen inclusief bijna tweehonderd Nederlandse burgers'. Dat is iets anders dan sympathie betuigen voor de aanval an sich.

Netelig

Op basis van een verkeerde aanname heeft de KLM stelling genomen in een krankzinnig netelig debat. Het is de vraag of de luchtvaartmaatschappij zich realiseerde dat er achter haar beslissing een artiest uit het inflight-entertainmentprogramma te schrappen een mijnenveld van vrije meningsuiting, censuur en bedreigingen schuilgaat. Listig vroeg Lisitsa via Twitter of de luchtvaartmaatschappij dan ook de 'kwetsende' film American Sniper uit het aanbod wil halen, omdat die antimoslimpropaganda zou bevatten. KLM wil niet ingaan op de vraag of ze geen precedentwerking vreest.

Los van deze pr-dwaling heeft de krant haar eigen verantwoordelijkheid. De kop was verkeerd. In het stuk kwam geen MH17-tweet voor. Verder had de redactie scherper moeten toezien op de 'wereldprimeur' van een leerling journalist. Hij had de KLM moeten confronteren met de onvindbaarheid van de naargeestige steunbetuiging en dit moeten opnemen in het stuk.

Het nieuws heeft Lisitsa's reputatie allicht beschadigd, hoewel niet valt uit te sluiten dat de gevolgen even groot waren geweest als het niet aan de MH17-tweet was opgehangen maar breder aan haar anti-Oekraïne-uitingen. Zo schrapte Lufthansa de pianiste eveneens uit het inflightprogramma en protesteerden luisteraars van Radio 4 toen een uitvoering van Lisitsa werd uitgezonden. Andersom profiteren pro-Kremlin-activisten ook van de niet-bestaande MH17-tweet, die volgens hen aantoont dat westerse media leugens verspreiden om Rusland te ondermijnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden