Commentaar

Waar het wantrouwen regeert, zitten ongelukken in een klein hoekje

De Hofvijver bij het Binnenhof. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
De Hofvijver bij het Binnenhof.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Hoe ver mag de overheid doordringen in het privéleven van een burger? Toen begin dit jaar bleek dat een bijstandsgerechtigde in Wijdemeren ruim 7.000 euro moest terugbetalen aan boodschappen die haar moeder volgens de gemeente voor haar had gedaan, was het Binnenhof te klein. Eerst was er de vrij algemene verbazing, van links tot rechts, meteen daarna gevolgd door de beteuterde vaststelling dat de Kamer het zelf zo heeft geregeld. In de Participatiewet en de Fraudewet is een strenge informatieplicht voor bijstandsgerechtigden vastgelegd.

Een inventarisatie door deze krant voegde daar vrijdag een dimensie aan toe: niet alleen zijn uitkeringsgerechtigden verplicht zo’n beetje hun hele leven bloot te leggen, de overheid gaat daar vervolgens zeer wantrouwend mee om. Daarbij is er een hoofdrol voor het Inlichtingenbureau, de tamelijk onbekende instantie die alle overheidsdata van bijstandsgerechtigden verzamelt en aan elkaar koppelt, op zoek naar patronen die wijzen op fraude.

Wie aanklopt voor een uitkering, houdt op die manier weinig privacy over: bankafschriften, vuilniszakken, je sociale media, je afval, je liefdesleven: het Inlichtingenbureau neust er in rond en waarschuwt gemeenten als er iets niet in de haak lijkt te zijn. Problematisch: wie eenmaal een verdenking op zich heeft geladen en als zodanig is geregistreerd in de databank, moet zelf maar zien hoe die daar weer vanaf komt. Nog problematischer: het is vrijwel onmogelijk om erachter te komen wát het Inlichtingenbureau allemaal over je geregistreerd heeft en of dat wel klopt. Het bureau legt nergens verantwoording af.

Hoewel een verzorgingsstaat niet zonder misbruikbestrijding kan, was dit nooit de bedoeling. Waar de overheid haar eigen burgers ten diepste wantrouwt, liggen grote ongelukken om de hoek. De toeslagenaffaire heeft ook in het parlement de wind doen draaien: na jaren waarin fraudebestrijding en handhaving vooropstonden in de sociale zekerheid, wil de Kamer nu meer oog voor omstandigheden en voor barmhartigheid. Minder nadruk op de systemen en meer op de menselijkheid. Nu intussen zo naarstig wordt gezocht naar een manier om die nieuwe opvatting over de relatie tussen overheid en burgers concreet handen en voeten te geven, dient zich hier voor het nieuwe kabinet een prachtige gelegenheid aan: begin eens met het afbakenen en transparant maken van de bevoegdheden van het Inlichtingenbureau.


In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden