ColumnJasper van Kuijk

Waar de Zweden op individueel niveau conformistisch zijn, is het land als geheel opmerkelijk eigenwijs

Jasper van Kuijk schrijft wekelijks over het tijdelijke verblijf met zijn gezin in Zweden (en de terugkomst in Nederland)

In veel beschouwingen over de coronacriris in Zweden werd ’s lands cultuur beschreven als volgzaam en conformistisch. Het is een overdreven stereotypering, maar er zit wel degelijk een kern van waarheid in. Als de Zweedse overheid een regel opstelt, of zelfs maar een verzoek doet, dan zijn Zweden geneigd daaraan gehoor te geven. Dat wij Nederlanders dat volgzaamheid noemen, terwijl Zweden het zelf zien als verantwoordelijkheid nemen, is vermoedelijk net zo veelzeggend voor het Nederlandse als voor het Zweedse zelfbeeld.

Discussies verlopen in Zweden minder direct dan in Nederland. Het is typerend dat ingezonden brieven (‘insändare’) in Zweden meestal niet zijn ondertekend met een naam, maar met een relevante eigenschap van de schrijver. Gaat je brief over het onderwijs, dan onderteken je bijvoorbeeld met ‘iemand met twintig jaar ervaring in het basisonderwijs’.

En als je op je werk of in je flat merkt dat mensen zich niet zo goed aan de regels houden – of niet genoeg verantwoordelijkheid nemen, zo je wilt – wat doe je dan? Dan hang je anonieme briefjes op. Bij in Zweden woonachtige Nederlandse vrienden van ons verschenen in hun portiekwoning met vier appartementen niet-ondertekende briefjes over het feit dat men de buitendeur te allen tijde af moest sluiten, ook als men even naar de schuur loopt of als mens kinderen buiten spelen. Dus geen verzoek van persoon tot persoon, maar een namens het collectief opgestelde mededeling, over hoe iedereen zou moeten handelen (‘men’), met een verwijzing naar een algemeen geldend geachte richtlijn.

Op een Nederlander, toch wat meer gewend om dit soort dingen even met elkaar te bespreken, kan dit vrij passief-agressief overkomen. Terwijl Zweden een een-op-eengesprek juist weer actief-agressief kunnen ervaren. Toen onze vrienden de buurman van wie de briefjes vermoedelijk afkomstig waren benaderden om te overleggen wat dan wel een acceptabel én uitvoerbaar voordeurbeleid zou zijn, werd de beste man bloednerveus.

Maar waar de Zweden op individueel niveau mogelijk wat conformistischer zijn, is het land als geheel opmerkelijk eigenwijs. Het land was er vroeg bij met genereuze kinderopvang, veiligheidsgordels, gelijkwaardigheid van man en vrouw, duurzame energie en ving grote aantallen migranten op tijdens de Europese vluchtelingencrisis. Allemaal keuzen die (destijds) internationaal gezien nogal afwijkend waren. Met als recentste voorbeeld dus het coronabeleid.

In de analyses van dat Zweedse coronabeleid figureerden volgzaamheid, groot vertrouwen in instituties en een neiging tot exceptionalisme vaak als verklaringen.

Maar in al die beschouwingen miste ik één ding: dat Zweden decennialang geen formeel onderdeel was van een machtsblok. Zweden is pas sinds 1995 lid van de EU en was gedurende de Koude Oorlog en Tweede Wereldoorlog neutraal. Mijn Zweedse opa reed een keer met mijn vader langs een boerderij in de buurt en zei: ‘Hier zaten in de oorlog de nazi’s, om hun transporten te regelen.’ Zoals Nederland nog weet uit de Eerste Wereldoorlog is neutraliteit lelijk, rommelig en in de praktijk onmogelijk. In de Koude Oorlog probeerde Zweden een onafhankelijke positie te handhaven, hoewel sympathie en samenwerking meer richting het Westen lagen. Zweden is tot op de dag van vandaag – maar voor zolang het nog duurt – geen lid van de NAVO.

Ik denk dat al die jaren van relatieve onafhankelijkheid Zweden leerden een eigen koers te varen. Op individueel niveau zou je Zweden conformistisch kunnen noemen, maar collectief gezien is het land aanzienlijk eigenzinniger dan de verzameling zelfbenoemde rebellen die Nederland is.

Meer columns van Jasper van Kuijk over Zweden

Is het een kwestie van wennen of heeft Zweden ons zo geraakt dat we dit niet meer recht gebreid krijgen?

In Zweden waren we afgesneden van familie en vrienden en dus ook van sociale verplichtingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden