Opinie Studie Nederlands

VU, revancheer je met een Multatuli-leerstoel

Alarm: geen Nederlandse literatuur meer aan de VU. Een pleidooi voor ­Multatuli-onderwijs door Elsbeth Etty.

Eduard Douwes Dekker, die onder het pseudoniem Multatuli onder andere het boek Max Havelaar schreef. Beeld Foto Multatuli Museum

Zaterdag is het 199 jaar geleden dat Eduard Douwes Dekker ter wereld kwam. Als Multatuli zou hij uitgroeien tot de belangrijkste schrijver van het Nederlandse taalgebied. In 2020 zal zijn tweehonderdste geboortejaar grootscheeps gevierd worden, onder andere met de onthulling van het digitale monument Multatuli Online en een gedenksteen in De Nieuwe Kerk.

Deze activiteiten om de nog altijd actuele betekenis van zijn werk onder de aandacht te brengen worden ­geïnitieerd door het Multatuli Genootschap, dat ook zorgt voor de instandhouding van het Multatuli Museum in Douwes Dekkers’ geboortehuis in de Amsterdamse Korsjespoortsteeg. De eerste voorzitter van dit Genootschap was de neerlandicus prof. Garmt Stuiveling, die in een tijd dat literatuurstudie nog serieus werd genomen door de universiteiten de basis legde voor de uitgave van Multatuli’s Volledige Werken.

Het alarmerende bericht dat aan de VU de studie Nederlands wordt opgeheven is de perfecte aanleiding voor deze Amsterdamse universiteit om zich te revancheren met een Multa­tulileerstoel voor een neerlandicus.

Ik geloof namelijk niet dat de belangstelling voor literatuurstudies tanende is, wel dat het onderwijs daarin niet uitdagend genoeg is. En wie schreef uitdagender dan Multatuli?

Een probleem is dat aan de VU de docenten neerlandistiek sneller zijn verdwenen dan de studenten. Op dit moment werken er zes stafleden bij Literatuur en Samenleving: Nederlands (zoals de op te heffen bachelor is gaan heten). Van die zes zijn er twee afkomstig van Frans, dat evenals Duits al eerder werd afgeschaft. Omdat professoren die met pensioen gingen of zijn overleden niet werden vervangen, is er alleen nog een hoogleraar zeventiende-eeuwse letterkunde. Een leerstoel moderne letterkunde ontbreekt.

De reden dat een Multatulileerstoel de universitaire neerlandistiek een krachtige impuls kan geven, is dat Multatuli’s oeuvre de basis vormt van de moderne Nederlandse letterkunde. Zoals Willem Elsschot schreef: ‘Multatuli is in ons taalgebied een ware Prometheus geweest. (…) Uit zijn as is de hele moderne Nederlandse litteratuur opgeflakkerd. Zijn cultus is ons aller heilige plicht.’

‘Een paradijsvogel’

Dat vond ook Jan Wolkers. Hij noemde Multatuli ‘een paradijsvogel’ die zich ‘in een land waar iedereen er angstvallig voor waakt niet boven het bintje uit te komen, zich voor je verwonderde ogen verheft boven het doodgespoten benepen aardappelloof van de ranzige roddel.’ Als 17-jarige las Wolkers Max Havelaar, dat hij van ‘een onthutsende genialiteit’ vond. ‘Het zal een heel gezoek worden in de wereldliteratuur om iets te vinden dat dit kan evenaren.’

Ik kan nog doorgaan met het opsommen van beroemde schrijvers en andere prominenten die gevormd zijn door Multatuli, maar liever laat ik de jarige zelf aan het woord. Aan het slot van Max Havelaar schreef hij:

‘Ik wil gelezen worden door staatslieden, die verplicht zijn te letten op de tekenen des tijds . . . door letterkundigen, die toch ook eens ’t boek moeten inzien waarvan men zoveel kwaad spreekt . . . door handelaren, die belang hebben bij de koffieveilingen... door kameniers, die me huren voor weinige centen . . . door gouverneurs-generaal in ruste . . . door ministers in bezigheid . . . (…) door de leden der volksvertegenwoordiging, die weten moeten wat er omgaat in ’t grote Rijk over zee, dat behoort tot het Rijk van Nederland. . .

‘Ja, ik zal gelezen worden!

‘Als dit doel bereikt wordt, zal ik tevreden zijn.’

Helaas wordt Max Havelaar, geschreven in 1860, zelfs niet meer behandeld op lerarenopleidingen, aangezien onlangs is bepaald dat hbo-studenten alleen kennis hoeven te maken met de Nederlandse literatuur vanaf 1880.

Ontsluiting oeuvre

Om te voorkomen dat Multatuli in de toekomst door helemaal niemand meer wordt gelezen, werkt het Multatuli Genootschap aan de ontsluiting van zijn oeuvre voor een groot publiek. Voor zijn 200ste verjaardag krijgt hij de dynamische website Multatuli Online waarop zijn hele oeuvre, de volledige correspondentie, handschriften, de complete iconografie, secundaire literatuur, archivalia, documenten over zijn persoon en het beschikbare beeldmateriaal in samenhang wordt gepubliceerd. Coördinator Krijn ter Braak werkt hiervoor samen met neerlandici van wetenschappelijke instellingen. Maar hoe moet het in de toekomst als alle neerlandici zijn uitgestorven?

Een Multatulileerstoel kan een signaal zijn voor de wedergeboorte van de neerlandistiek. Niet alleen het literatuuronderwijs- en onderzoek zou er een impuls door krijgen. Alle studenten die worden opgeleid voor verantwoordelijke functies, van de bankiers aan de Zuidas tot ministers en volksvertegenwoordigers, hebben baat bij Multatuli’s nog altijd actuele erfenis: onmisbare bagage voor historici, juristen, economen, politicologen, psychologen etcetera – en niet te vergeten theologen.

Toen ik van 2005 tot 2015 bijzonder hoogleraar literaire kritiek was aan de VU (ook een opgeheven leerstoel), gaf ik drukbezochte colleges aan studenten van diverse disciplines, van letteren tot aardwetenschappen. Geen schrijver die zich beter leent voor interdisciplinair onderwijs en onderzoek dan Multatuli, een prototype van veelzijdigheid.

Minister van Onderwijs Ingrid van Engelshoven zou de culturele nood van de VU kunnen lenigen door geld vrij te maken voor een Multatulileerstoel. Zo kan zij de neerlandistiek en het literatuuronderwijs aan deze universiteit van de ondergang redden.

Elsbeth Etty is voorzitter van het Multatuli Genootschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden