Opinie

Vrouwen in het verzet uitzonderlijk? Ze speelden een bepalende rol tegen het naziregime

We mogen gerust stellen dat de rol van verzetsvrouwen structureel en bepalend was, zeker in de latere oorlogsjaren, betogen Agnes Cremers, Mark Bergsma en Mart van de Wiel.

Hannie Schaft is een van de bekendste verzetsstrijdsters uit de Tweede Wereldoorlog. Samen met haar vriendin Truus Oversteegen pleegt ze aanslagen op NSB'ers en saboteert ze spoorlijnen en bruggen. De foto is door onderduiker Harold van Welsenes gemaakt in de Iordensstraat. In de tassen die de dames bij zich hebben zijn pistolen verborgen. Hannie staat rechts op de foto, links staat Truus vermomd als man. Beeld Rechtenvrij
Hannie Schaft is een van de bekendste verzetsstrijdsters uit de Tweede Wereldoorlog. Samen met haar vriendin Truus Oversteegen pleegt ze aanslagen op NSB'ers en saboteert ze spoorlijnen en bruggen. De foto is door onderduiker Harold van Welsenes gemaakt in de Iordensstraat. In de tassen die de dames bij zich hebben zijn pistolen verborgen. Hannie staat rechts op de foto, links staat Truus vermomd als man.Beeld Rechtenvrij

Op 4 mei schonk de NOS ruime aandacht aan verzetsvrouwen. Deze focus sluit aan bij de toenemende aandacht voor de rol van de vrouw tijdens de oorlog. Er verschenen verschillende publicaties, documentaires en tentoonstellingen over de vaak intrigerende levens.

Opvallend is dat daarbij de nadruk vaak ligt op individuele verhalen en lokale geschiedenissen. Dat kan de indruk wekken dat verzetswerk van vrouwen uitzonderlijk was. Uit onderzoek blijkt echter het tegendeel: vrouwen uit alle lagen van de samenleving hebben een bepalende rol gespeeld binnen het verzet tegen het naziregime.

Stereotiep beeld

In 2015 stelde toenmalig directeur van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust en Genocidestudies Marjan Schwegman in een publicatie over Jacoba van Tongeren (1903-1967) dat verzetsvrouwen buiten de geschiedenisboeken zijn gehouden. Een stelling die ze op 4 mei in een interview met de NOS nog eens benadrukte. Volgens Schwegman is lange tijd als vanzelfsprekend aangenomen dat vrouwen slechts een ondersteunende rol hadden binnen het verzet. In het invloedrijke standaardwerk van Loe de Jong Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, dat tussen 1969 en 1994 verscheen, rijst datzelfde marginale beeld op; de verzetsvrouw was de koerierster.

Dit stereotiepe beeld wordt steeds vaker weerlegd - een trend die reeds in de jaren tachtig, tijdens de hoogtijdagen van vrouwenstudies, is ingezet. Hannie Schaft is allang niet meer het enige vrouwelijk icoon van het gewapend verzet. Ze wordt vergezeld door onder meer de zusjes Truus en Freddie Oversteegen, Reina Prinsen-Geerligs, Truus van Lier en Siet Gravendaal-Tammens. Dat verzetsvrouwen prominente rollen vervulden in de strijd tegen de nazi’s, bleek recent ook nog uit de documentaire De kinderen van Truus over Truus Wijsmuller. Zij ging hoogstpersoonlijk in onderhandeling met Adolf Eichmann en organiseerde eind jaren dertig kindertransporten vanuit het Derde Rijk. Zo redde zij de levens van meer dan tienduizend joodse kinderen.

Daarnaast verschenen er in de afgelopen jaren biografieën over verzetsvrouwen als Frieda Belinfante, Marie Anne Tellegen, Trien de Haan, de zussen Brilleslijper en recentelijk Sabine Zuur. In 2020 verscheen Mijn naam is Selma, het oorlogsverhaal van de inmiddels 98-jarige Joodse Selma van de Perre-Velleman. Haar verhaal bevestigt eens te meer hoe levensgevaarlijk en onmisbaar het werk van de koerierster was.

Verbazing

De bewondering voor deze verhalen wordt veelal gevoed door verbazing. Een vrouw in het verzet voelt nog steeds als een uitzondering op de regel. Verzet plegen was toch mannenwerk? Deze gedachte is begrijpelijk omdat de rol van vrouwen tot op heden nog steeds geen structurele aandacht heeft gekregen van de grotere onderzoeksinstituten of musea, zodat elk verhaal op zichzelf lijkt te staan.

Daarnaast is er na Loe de Jong geen grootschalige herwaardering geweest van wat verzet in de Tweede Wereldoorlog precies inhield. Door zijn focus op georganiseerd verzet en verzetsgroepen heeft bijvoorbeeld de hulp aan onderduikers, die veel organischer op gang kwam en waarin vrouwen goeddeels de netwerken leidden, nooit de status gekregen die het verdient. Het beeld dat verzet in hoofdzaak een aangelegenheid was van mannen, blijft zo in stand.

De aandacht voor verzetsvrouwen hangt nu veelal af van de gedrevenheid en enthousiasme van nazaten, toevallige passanten, documentairemakers, journalisten en zelfstandige historici.

Zo beet Paul van Tongeren zich vast in het verhaal van zijn tante Jacoba en schreef haar op die manier de geschiedenis in. Auteur Roxane van Iperen kwam toevallig achter het verhaal van de zussen Brilleslijper, toen zij in hun voormalige onderduikadres in het Gooi kwam te wonen. Ook lokaal kantelt het genderperspectief: Anneke Nolet tekende de geschiedenis van vrouwen in verzet in Nijmegen op, gemotiveerd door de verhalen van haar peettante Annie van Velzen.

Onderzoek

Om een completer beeld te kunnen krijgen van wie deze vrouwen waren, wat hen dreef, hoe zij met elkaar in contact stonden en hoe cruciaal zij zijn geweest hebben wij besloten de individuele verhalen te verzamelen en een overstijgend onderzoek te doen, mede aan de hand van de vroege vrouwenstudies-publicaties. Inmiddels beschikken wij over een lijst van honderden verzetsvrouwen, en we zijn pas net begonnen. Hoewel we nog geen harde conclusies mogen trekken, kunnen we gerust stellen dat hun rol structureel en bepalend was, zeker in de latere oorlogsjaren.

Vrouwen konden onopvallend over straat terwijl mannen naar Duitsland moesten of ondergedoken zaten. Zij werden bovendien minder snel verdacht van verzetswerk. Met ons onderzoek willen we het perspectief op verzet ten tijde van de Duitse bezetting verbreden.

Anno 2021 kunnen we echter ook vaststellen dat we aan de late kant zijn. De nog levende verzetsvrouwen zijn op twee handen te tellen. We hebben geen tijd te verliezen. Daarom roepen we iedereen met een verzetsmoeder, -tante of -oma op de familiearchieven af te stoffen en deze vrouwen de geschiedenis in te schrijven. Ondergetekenden houden zich aanbevolen voor historische vondsten.

Agnes Cremers en Mark Bergsma zijn eigenaar van historisch projectbureau Van Gisteren en schrijven een boek over Nederlandse verzetsvrouwen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog (verwacht in oktober 2022).

Mart van de Wiel leidt het project De vele gezichten van vrouwen in verzet over Noord-Hollandse verzetsvrouwen met als resultaat een permanente tentoonstelling bij het Noord-Hollands Archief in Haarlem (verwacht november 2021).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden