Opinie Koninklijk Concertgebouworkest

Vrouwelijke waarden zijn nodig voor nieuw Koninklijk Concertgebouworkest

Daniele Gatti wordt geïnaugureerd als de nieuwe chef-dirigent van het Koninklijk Concertgebouworkest, 9 september 2016. Beeld ANP

Afgelopen week speculeerde Jan Raes, algemeen directeur van het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO), in diverse kranten over de toekomst. Nu de samenwerking met chef-dirigent Daniele Gatti wegens grensoverschrijdend gedrag is verbroken, zouden de vooruitzichten weer vruchtbaar zijn. Maar is met het vertrek van Gatti ook het probleem opgelost?

De keuze om de samenwerking met de chef-dirigent te verbreken en daarmee de vrouwen te geloven is van eenzelfde voortreffelijkheid als het internationale niveau van het orkest. KCO stelt hiermee een nieuwe norm in moderne tijden.

De beschuldigingen aan het adres van Gatti hebben betrekking op drie seizoenen, aldus Raes. Dat betekent dat Gatti zich vanaf het begin kon vergrijpen aan musici van het KCO. Onduidelijk blijft of Raes al vóór de gewraakte publicatie in The Washington Post van afgelopen zomer op de hoogte was van beschuldigingen, of dat de slachtoffers binnen KCO zich pas na publicatie veilig genoeg voelden om melding te maken van Gatti’s grensoverschrijdend gedrag. In beide gevallen is de algemeen directeur er minstens drie jaar lang niet in geslaagd een veilige werkomgeving te bieden, terwijl dat tot zijn formele takenpakket behoort.

Dat die omgeving in werkelijkheid onveilig lijkt, is zowel historisch als organisatorisch verklaarbaar. Symfonieorkesten zijn van oudsher bastions van mannelijkheid. De dominante mannelijke waarden in de orkestwereld waren tot voor kort vaak zelfs in beleid geformuleerd. De Berliner Philharmoniker liet in 1982 de eerste vrouw tot het orkest toe. De Wiener Philharmoniker hief het verbod op vrouwen pas in 1996 op – enkel omdat de staat met een subsidiekorting dreigde.

KCO voedt de mannelijke waarden van bovenaf. De driehoofdige directie bestaat uit louter mannen en het elfhoofdige, door een man voorgezeten bestuur telt slechts drie vrouwen. Door de alomtegenwoordigheid van mannelijke waarden vallen ze juist niet op. In die cultuur is Gatti vervangen symptoombestrijding.

Binnen die patriarchale structuur heeft de bullebak vrij spel. Als de dirigent maar technisch goed genoeg is, dan doet het er amper toe hoe hij zich gedraagt. Emotionele veiligheid is een muzikale waarde voor musici die avond in avond uit hun ziel voor grote zalen blootleggen. Een bullebak of een al dan niet handtastelijk haantje kan die niet bieden. Musici die zich veilig voelen, maken betere muziek. Daarom is de keuze voor een vrouwelijke dirigent een muzikale keuze. Maar daarmee verandert de cultuur waarbinnen Gatti zijn gang kon gaan hoogstens ten dele. Nodig is een bepaalde hoeveelheid vrouwen in de top van de organisatie, zodat er een zekere balans tussen mannelijke en vrouwelijke waarden ontstaat.De huidige situatie is een uitgelezen kans om fundamentele vernieuwingen door te voeren.

Het orkest is klaar voor de toekomst, daar heeft Raes gelijk in. Nu de organisatie nog.

Erwin Roebroeks is musicoloog en schrijft programmatoelichtingen voor het KCO. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.