Vrolijk Pasen

Column Peter Middendorp

Laatst zei iemand: ‘Er is ook nog zoiets als een vrije wil.’ Een paar dagen later hoorde ik een ander op de radio zeggen: ‘Er is ook nog zoiets als een vrije wil.’ Weer later – ik had intussen de volgende slotregel van een column gelezen: ‘Er is ook nog zoiets als een vrije wil’ – beantwoordde een vrouw op tv een vraag zo: ‘Er is ook nog zoiets als een vrije wil.’

Dus als de uitspraak ‘er is ook nog zoiets als een vrije wil’ iets aantoont, zou je zeggen, is het waarschijnlijk vooral dat mensen altijd en eeuwig dezelfde dingen zeggen, letterlijk in dezelfde woorden, wat in dit geval een beetje in tegenspraak lijkt met de inhoud, de vrije wil, om niet te zeggen dat de uitspraak zelf laat zien dat zij niet klopt.

Het is een beetje als met een ‘hemeltergend cliché’, een term die in het begin vast leuk heeft geklonken, maar inmiddels zelf tot de meest gebruikte clichés moet worden gerekend. Hieraan kun je zien dat we tegelijkertijd iets wel en niet kunnen begrijpen. We snappen wel dat er een cliché is gebruikt, maar niet dat we die denken te kunnen ontmaskeren door er een groter cliché overheen te zetten, als een matroesjka-pop.

Ons bewustzijn lijkt trouwens niet veel meer te zijn dan een klein, uitwendig controlemechanisme op de uitgaande communicatie. Toen klank taal werd, moest er evolutionair gesproken toch iets ontstaan, liefst buiten onszelf, waarmee we konden controleren of het geen onzin was wat we stonden uit te kramen. Daarmee konden we onszelf ineens waarnemen, van buitenaf. En wat we zagen was een ik met een persoonlijkheid en ook nog zoiets als een vrije wil.

Er werd veel waarde aan waarheid en begrijpelijkheid gehecht in de tijd dat de taal ontstond, kun je hier achteraf uit opmaken. Maar als de taal nu was ontstaan, wat ook had gekund, in het tijdperk van de bullshit, was er helemaal geen controlemechanisme op de taal nodig geweest en hadden we geen bewustzijn gehad, geen ik gezien; onszelf niet eens opgemerkt.

Zo beschouwd wordt het verschil tussen mens en dier niet zozeer bepaald door meer of minder vrije wil, of door het verschil tussen vrije wil en instinct, maar veel meer door de mate waarin wij naar onszelf kunnen kijken, onszelf bezig kunnen zien, en dan is de mens hoogstwaarschijnlijk niet meer dan een dier met een spiegel voor zijn kop.

Alle verhalen lijken op elkaar, zeker in deze tijd van het jaar kan ik het niet helpen om in elk verhaal steeds weer hetzelfde te zien. Alles is winter en voorjaar, dood en leven, een begin en een eind en een begin. ‘Naarmate ik ouder word, schreef Gerard Reve, ‘wordt, wat ik schrijf, hoewel fraaier verwoord, steeds enkelvoudiger van inhoud: liefde (of geen liefde), en ouder worden, en dan de Dood.’

Als het allemaal waar is wat ik zeg, hebben we ook niet zoveel invloed op de inhoud van onze verhalen, hooguit een beetje op de vorm. We blijven ze gewoon vertellen. Zelf. Steeds op een iets andere manier. Net zo lang tot ze wat gaan betekenen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.