Vrijuit spreken is de zuurstof van helder nadenken

Terecht verdedigt rector Robert Zimmer radicaal de vrijheid van meningsuiting, vindt New York Times-columnist Bret Stephens.

Studenten van de Universiteit van Chicago. Hun rector weigert debatten af te kappen over ideeën, hoe beledigend ook. Beeld epa

Een paar jaar geleden werd Robert Zimmer door toehoorders in China gevraagd waarom de Universiteit van Chicago zo veel Nobelprijswinnaars had voortgebracht - negentig in totaal, inclusief de laatste winnaar, gedragseconoom Richard Thaler. Zimmer, rector van de universiteit sinds 2006, antwoordde dat de sleutel lag in een cultuur van 'discussie, tegenspraak en een gebrek aan eerbied'.

Daarover nadenkend signaleerde Zimmer een halfjaar geleden een onrustbarende ontwikkeling. Terwijl de Chinese academici stappen hebben gezet in de richting van meer debat en tegenspraak in hun onderwijs, bewegen hun Amerikaanse collega's zich 'in de omgekeerde richting'.

De Universiteit van Chicago heeft nooit in het gareel gelopen van andere hogeronderwijsinstellingen. 'Onze gehechtheid aan academische vrijheid', schreef Zimmer, 'betekent dat we niet waarschuwen tegen aanstootgevende opvattingen, dat we geen sprekers afzeggen omdat hun thema's controversieel zouden kunnen blijken en dat we geen intellectuele 'veilige ruimten' instellen, waarin intellectuelen zich kunnen afschermen van ideeën en gezichtspunten die in strijd zijn met die van henzelf.'

Deze tekst trok de aandacht in het hele land, met applaus van rechts en afkeuring van links. Maar de basis was al in 2015 gelegd in een rapport over vrijheid van meningsuiting dat door Zimmer was besteld. Centrale boodschap: 'Het doel van onderwijs is om mensen aan het denken te zetten, niet om hen te vrijwaren van ongemak.'

'Zorgen over beschaving en wederzijds respect', stelde het rapport, 'kunnen nooit worden ingezet als rechtvaardiging voor het afkappen van debatten over ideeën, hoe beledigend en onaangenaam die ideeën voor sommigen in onze gemeenschap ook mogen zijn.'

Rector Robert Zimmer

Dit zijn noodzakelijke woorden in een tijd waarin hoogleraren vrezen dat ze per ongeluk hun studenten beledigen en een gouverneur de noodtoestand in een hele staat moet afkondigen om de witte extremist Richard Spencer het spreken mogelijk te maken aan de Universiteit van Florida.

Als je niet vrijuit kunt spreken, verlies je snel het vermogen om helder te denken. Je ideeën zullen rusten op een stapel veronderstellingen die je nooit voor jezelf hebt onderzocht en die je dus ook niet kunt verdedigen tegen radicale tegenwerpingen. Je zult niet meer in staat zijn een originele gedachte in overweging te nemen, omdat je bang bent dat het een aanstootgevende gedachte is. Je zult terugvallen in een vorm van orwelliaans 'double-think', zonder tot je verdediging te kunnen aanvoeren dat je fysiek bedreigd wordt.

Dat is de kern van het betoog van Zimmer voor vrije meningsuiting. Niet omdat die nodig is voor de democratie (wat strikt gesproken niet zo is), maar omdat ze ons behoedt voor intellectuele middelmatigheid en maatschappelijke verstarring. In een toespraak deze zomer ging Zimmer in op het idee dat onbelemmerde vrijheid van meningsuiting schadelijk zou kunnen zijn voor 'inclusie' omdat leden van een gemeenschap geschokt zouden kunnen worden.

'Inclusie waarin?' vroeg Zimmer zich af. 'In inferieur en minder uitdagend onderwijs? Onderwijs dat studenten niet langer voorbereidt om afwijkende ideeën te onderzoeken en hun eigen vooronderstellingen ter discussie te stellen? Een wereld waarin hun gevoelens belangrijker zijn dan andere zaken die tegemoetgetreden moeten worden?'

Dit zijn geen wereldschokkende vragen. Maar het zijn wel de juiste vragen. Het zijn ook de vragen die te weinig rectoren van universiteiten stellen, in elk geval niet in het openbaar en bij herhaling. In plaats daarvan overheerst de zelfingenomen gedachte dat er niet echt iets aan de hand is, dat zorgen over censuur overdreven zijn, dat er altijd creatieve manieren zijn om vrijheid van meningsuiting te combineren met gevoelig blijven voor alle gevoeligheden - een balanceeract die zo verfijnd is dat geen enkele student ooit beledigd hoeft te zijn en geen enkele bestuurder ooit stelling hoeft te nemen.

Zimmer weet wat een onzin dit is; dat als vrijheid van meningsuiting niet actief wordt verdedigd, die snel zal worden aangetast. Doordat hij het prestige van zijn functie inzet om even briljant als onverschrokken zijn punt te maken, is Zimmer de belangrijkste stem geworden in de Amerikaanse academische wereld.

© The New York Times

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.