Opinie180 graden

‘Vrijheid van informatie maakt de wereld niet automatisch beter’

Journalist Laura Starink (1954) veranderde van mening over vooruitgang door vrijheid van informatie.

Laura Starink: ‘Hoe meer narratieven, hoe meer verwarring en hoe makkelijker het is de bevolking het zicht op de waarheid te benemen.’Beeld Ivo van der Bent

Oude standpunt

‘Vrijheid van meningsuiting en vrijheid van informatie zijn heilig. Kennis helpt de wereld vooruit.

‘In de jaren zeventig studeerde ik Russische taal en letterkunde in Amsterdam. Ik was politiek een onbeschreven blad, maar wel een ouderwetse idealist en dus ging ik als vrijwilliger werken bij Amnesty International. Mensen achter de tralies zetten om hun mening vond ik walgelijk. Toen ik in 1979 als 25-jarige in het communistische Leningrad ging studeren, zag ik pas wat het betekent als je niet voor je mening durft uit te komen. Binnenskamers bespotten mensen het versteende Brezjnev-regime, maar buitenshuis hielden ze dat voor zich. Van die hypocrisie ging mijn jonge bloed koken.

‘In 1987 werd ik correspondent in Moskou voor NRC Handelsblad. Gorbatsjov was een klein jaar aan de macht en met hem kwam de glasnost, openheid, publiciteit: om het land te hervormen moest de waarheid boven tafel komen. Voor mijn ogen barstte het land open, iedereen wilde praten. Ik was een ontdekkingsreiziger in een onbekend wereldrijk. Ik beschrijf dat in mijn nieuwe boek Post uit Rusland. Hoe ik in mijn van kakkerlakken vergeven flatje een interview had met een censor. Ik sprak met een KGB’er die spijt had van het vervolgen van dissidenten. Voor iemand die geloofde dat publiciteit de wereld vooruit zou helpen, was het geweldig (en voor een journalist sowieso een voorwaarde om je werk te kunnen doen).

‘De informatiegolf bleek zo overweldigend dat het leidde tot de ondergang van de Sovjet-Unie.’

Het kantelpunt

‘De Sovjet-Unie viel uit elkaar, maar openheid over de gigantische problemen van het land bood nog geen oplossing. In een land waar ‘de leugen decennialang had geregeerd’ was de voedingsbodem voor desinformatie groot en ook de postcommunistische machthebbers begrepen snel hoe ze dat konden gebruiken om hun machtspositie te behouden. Dat was al duidelijk onder het bewind van Boris Jeltsin, maar de desinformatiepolitiek is met de komst van Vladimir Poetin pas echt tot grote hoogte gestegen. Hoe meer narratieven, hoe meer verwarring en hoe makkelijker het is de bevolking het zicht op de waarheid te benemen. Dat heeft het Russische rookgordijn rondom de MH17 duidelijk laten zien. De meeste Russen geloven dat de Oekraïners het toestel hebben neergehaald.

‘In Nederland was voor mij het Oekraïne-referendum in 2016 een kantelpunt en dat kwam door de macht van de sociale media. Als ik probeerde uit te leggen dat het hele referendum flauwekul was omdat de situatie veel complexer was dan ‘ja’ of ‘nee’, werd dat weggevaagd door rechtse rakkers. Kennis van zaken had geen enkel effect. Dat was voor mij een hard ontwaken: willen mensen wel weten hoe het zit? En bestaat er überhaupt een waarheid? Met deze vragen worstelt de journalistiek nog steeds.’

Nieuwe standpunt

‘Vrijheid van informatie leidt niet automatisch tot een betere wereld. Niemand heeft de opkomst van sociale media kunnen voorspellen en de enorme rol die ze zouden spelen bij de verspreiding van desinformatie. Peter Pomerantsev laat in zijn boek Dit is geen propaganda zien dat juist populistische leiders de disruptieve kracht van sociale media gebruiken. Trump, Poetin, Bolsonaro en Orbán benutten de macht van propaganda op een manier waarvan ze in de Sovjet-Unie uit mijn jonge jaren slechts konden dromen.

‘Mijn oude standpunt dat de wereld vooruitgaat door vrijheid van informatie, was simplistisch. Te veel informatie kan mensen ook op hol doen slaan. Begrijp me goed: internet is een geweldig medium en het heeft de journalistiek (en de mensheid) veel gegeven. Professioneel gesproken is een medium als Twitter voor mij een belangrijke informatiebron, niet te vergelijken met de Russische Pravda waaruit ik eind jaren tachtig mijn informatie moest putten. Nu moeten we nog leren ermee om te gaan. Belangrijker dan vrijheid van informatie is het bij jongeren onderscheidingsvermogen te kweken: hoe kun je zin van onzin onderscheiden? Niet het verschijnsel is nieuw, maar wel de omvang. De informatiestroom moet niet ontaarden in het tegenwoordig veel gebezigde standpunt: de waarheid is ook maar een mening. Dat is het dilemma.’

Het effect

‘Ik ben bescheidener geworden. Als je jong bent, denk je: ik heb twee artikelen gelezen en weet wel ongeveer hoe het zit. Nou nee dus. We zitten nu met de coronapandemie weer in een storm van informatie en desinformatie. Als ik een uurtje op Twitter heb gezeten, word ik nerveus. Dan zie je alle rampscenario’s aan je voorbijtrekken. Maar we kunnen pas over een paar jaar beoordelen wat zich nu aan het voltrekken is. Hetzelfde gold voor het einde van de Sovjet-Unie, waar ik met mijn neus bovenop heb gezeten. Ook toen hadden we geen idee waar we getuige van waren. Maar de redactie wilde elke dag weten hoe ik het zag. Elke journalist kent het gevoel van nederigheid dat je dan bekruipt.’

Van Laura Starink verscheen bij uitgeverij AtlasContact onlangs Post uit Rusland, over de eeuwige strijd tussen de staat en de eenling, waarvan ze een halve eeuw getuige was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden