Voortaan vousvoyeert de krant u altijd

Beeld de Volkskrant

In de aankondiging op de voorpagina was u nog een meneer of een mevrouw: 'U kunt uw gezondheid helemaal zelf in de gaten houden, maar is dat ook een goed idee?' (zaterdag 18 maart). Op de cover van Sir Edmund veranderde u een goede bekende, een leeftijdsgenoot: 'Je kan je gezondheid helemaal uitlezen.' Verderop in de bijlage ging u in het intro volledig op in de massa: '(...) de snel groeiende hoeveelheid 'wearables' stelt iedereen in staat zelf zijn gezondheid in de gaten te houden'.

Drie verschillende manieren om te zeggen dat mensen - dus ook u - tegenwoordig zelf hun gezondheid kunnen uitlezen. Geen van deze vormen is verkeerd, maar ze zetten wel alle drie een heel andere toon. Ze roepen de vraag op welke aanspreekvormen het beste bij de krant passen: hoe adresseert de redactie de lezer en hoe worden geïnterviewden aangesproken?

Voorheen sprak de krant de lezer nauwelijks rechtstreeks aan en hadden onbepaalde vormen zoals 'iedereen' of 'veel mensen' de voorkeur. Sinds de redactie meer persoonlijke verhalen brengt en abstracte onderwerpen toegankelijker wil presenteren, wordt de lezer directer benaderd: wat betekent dit voor u?

Niemand lijkt zich te ergeren aan 'u', wel zijn er klachten over 'we' als aanspreekvorm. Wie erop let, ziet dat 'we' al enkele jaren in opmars is in koppen en artikelen. Een aantal voorbeelden: 'Waarom zijn we niet wat opgewekter?', 'Hoe stoppen we onze inner 'social media' stalker?', 'Kunnen we ophouden met die opvoedonzin?', 'Waarom laten we kromme komkommers links liggen'.

De redactie vindt 'we' aantrekkelijk omdat het een passieve zin actief kan maken en een soort clubgevoel creëert. 'We' suggereert herkenning, saamhorigheid. Nadeel is dat niet altijd duidelijk is wie met 'we' wordt bedoeld: de redactie, de lezer, of 'wij Nederlanders'? En waar een 'we' is, is ook een 'ze'. In het beste geval voelt u zich onderdeel van 'we' en wilt u meteen een stuk lezen. In het slechtste geval voelt u zich buitengesloten en gooit u het stuk weg.

Beeld RV

Een kerkgaande lezer struikelde eens over de zin: 'Waarom keren we in Europa de kerk dan al decennialang de rug toe?' Later beklaagde hij zich over het intro: 'Waarom we roddelen zo gewoon vinden.' Hij vond roddelen helemaal niet gewoon en wenste niet te worden ingelijfd in een 'collectief'.

Net als 'je' - dat vaak 'men' betekent en niet 'jij' - kan ook 'we' in algemene zin worden gebruikt ('Hebben we afgerekend met de beruchte sikkelcelziekte?'). Hoe enger de context, hoe groter het risico op een uitsluitend effect. Zo was de aankondiging 'Willen we wel dat Hannah Horvath nog lang en gelukkig leeft?' op de voorpagina niet gelukkig. 'Moet ik dat mens kennen?', mailde een lezer. Hier had 'we' betrekking op een heel specifiek groepje mensen dat het wel en wee van de personages uit de tv-serie Girls volgt. Het 'we' in de aankondiging 'Moeten we laten weten dat wij er zijn?' bij een verhaal over 'aliens' was wel treffend. 'We' betekent hier letterlijk alle mensen op planeet aarde.

Hoewel 'we' in sommige situaties een prima stijlmiddel blijft, wil de redactie het gebruik beperken tot situaties waarin het op 'de mensheid' of 'de gemiddelde Nederlander' slaat. Verder wordt u in de papieren krant vooral gevousvoyeerd. De redactie heeft deze week voor het eerst een richtlijn opgesteld voor aanspreekvormen. 'We beschouwen elke lezer als een individu dat er zijn hoogst persoonlijke eigenschappen, opvattingen en smaken op nahoudt en dus niet tot een groep kan worden gerekend', aldus de toelichting in het Stijlboek.

Geïnterviewden worden in principe ook met 'u' aangesproken. Dat geldt zeker voor de nieuwskrant. Met 'u' wordt een formele en afstandelijke houding uitgedrukt, die noodzakelijk is bij machthebbers zoals politici. 'Je' kan een kritische benadering in de weg staan en een hechte band tussen interviewer en geïnterviewde suggereren, waardoor de lezer op afstand wordt gezet.

Welke aanspreekvorm tijdens het interview is gebruikt, doet er bij dit soort zakelijke interviews niet toe. Al kent de sportverslaggever Danny Blind al jaren op jij-basis, in de krant wordt de bondscoach aangesproken met 'u'.

Bij persoonlijke interviews is dat anders. Als er intieme onderwerpen ter sprake komen, kan het afstandelijke 'u' juist misplaatst voelen. In het magazine werd Sophie Hilbrand (1975) zaterdag aangesproken met 'je', het ging over haar burn-out. 'In sectoren waar veel jong talent rondloopt (kunst, sport, media) is het gebruik van 'u' vaak potsierlijk', stelt het nieuwe lemma. In een vraaggesprek met bijvoorbeeld een rapper kan 'u' juist aanstellerig of ironiserend aandoen.

De grens tussen 'u' en 'je' is lang niet altijd helder. Connie Palmen werd zaterdag in Sir Edmund tot ongenoegen van sommige redacteuren op jij-basis aangesproken. De schrijver heeft een respectabele leeftijd (61), daar verwachten lezers 'u', stelden zij. De interviewer en Palmen hadden elkaar eerder ontmoet en verkeerden op tutoyeerbasis. 'De geschreven tekst moet een eerlijke weergave zijn van het echte gesprek', zegt de interviewer. Zij vindt dat ze de lezer voor de gek houdt als ze in de krant opeens een formele toon aanslaat, terwijl die er tijdens het gesprek niet was.

Veel interviewers vinden het veranderen van de aanspreekvorm 'onwaarachtig'. Daar staat tegenover dat een geschreven interview nooit een exacte weergave is van de werkelijkheid. Passages worden geschrapt, de chronologie veranderd, spreektaal gestileerd. Anderzijds zegt de aanspreekvorm ook iets over de geïnterviewde en de stemming tijdens een gesprek. Wanneer de lezer wordt meegenomen in een bepaalde sfeer waaruit heel natuurlijk 'je' of 'u' voortvloeit, kan mijns inziens beide. Bij Palmen geeft de interviewer en passant een duidelijke hint als ze beschrijft dat Palmen een kopje thee inschenkt en vraagt: 'Wil je een pompadoereikeltje?' Nog voor de eerste jou-vraag is gesteld, heeft de geïnterviewde zelf 'je' laten vallen.

Het is trouwens niet zo dat 'u' wordt verdreven door 'je', zo leert een blik in het archief. De krant loopt daarmee in de pas met de maatschappelijke ontwikkelingen. In de jaren zestig is de informele trend ingezet, maar die zet ook niet helemaal door, zeggen taalkundigen. Zij nemen zelfs weer een voorzichtige reveil van formele aanspreekvormen waar. In die zin lijkt de redactie de tijdsgeest ook goed aan te voelen met haar nieuwe 'in beginsel u'-richtlijn.

Tegen mijn gewoonte in, maar geheel bij de tijd heb ik u hierboven nadrukkelijk aangesproken. Beviel het u?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden