ColumnMartin Sommer

Voorstellen om schulden te delen in Europa zijn politiek dynamiet

Maak je geen illusies, zei premier Rutte woensdag tijdens het Kamerdebat, de tijd van vóór de coronacrisis komt niet terug. Rutte als Den Uyl tijdens de oliecrisis van 1973. Toen moesten de gordijnen dicht, nu moeten we binnenblijven. Die oliecrisis woei weer over en het leven hernam zijn loop. En nu? Valt er wat te zeggen over straks, over winnaars en verliezers bijvoorbeeld?

De grote winnaar tot dusver is zonder twijfel de overheid. In de eerste plaats het geld van de overheid natuurlijk. Iedereen haast zich naar het overheidsloket voor steun, van de ijzerwinkel op de hoek tot de Bijenkorf. In de Kamer kreeg Rutte de vraag of hij kon garanderen dat geen enkel bedrijf failliet zou gaan. Nee, hoe spijtig ook, garanderen kon hij het niet.

In die vraag zag je het moral hazard-probleem dat samengaat met een crisis als deze. Minister Koolmees had zijn miljardenbazooka voor het bedrijfsleven nog niet getrokken, of de KLM wees de tijdelijke werknemers de deur. Koolmees beloofde op tv dat hij onze nationale trots vriendelijk doch dringend duidelijk zou maken dat het niet de bedoeling is mensen te ontslaan als de staat 90 procent van de loonkosten overneemt. Let op de zachte toon, die schril afsteekt bij de toeslagenaffaire van enkele weken terug, toen mensen in het ongeluk werden gestort omdat ze een handvol euro’s verkeerd zaten.

Let op de zachte toon van minister Koolmees van Sociale Zaken tegen de KLM.Beeld BSR/Patrick van Katwijk

Dat gedrag van KLM heet dus moral hazard, meeliften op het algemeen belang. Twee weken geleden schreef ik over de Amerikaans-Libanese geleerde Nassim Nicholas Taleb, specialist in onverwachte gebeurtenissen (‘zwarte zwanen’) en de gevolgen daarvan. Taleb wees ook op een ethische kwestie: wie de feitelijke risico’s lopen en wie weinig pijn hebben. De vorige crisis waren het de systeembanken die niet konden omvallen; nu kan een bedrijf als KLM er de kantjes van af lopen. In de Kamer suggereerden Asscher (PvdA) en Marijnissen (SP) dat de overheid in ruil voor het overnemen van de lonen, straks ook de winsten en de bonussen van het grootbedrijf zou moeten nationaliseren.

Goed idee, maar wel voor straks. Er zijn meer ‘non-risk-takers’, in de woorden van Taleb. Over diezelfde KLM hoorde ik hoogleraar Ewald Engelen verklaren dat een faillissement mooi zou zijn. Dan waren we in een moeite af van de vervuiling, van de globalisering en van het kapitalisme. Die Engelen heeft een mooie overheidsbaan, dacht ik, en geen gezin dat moet eten van de luchtvaart, zoals een paar honderdduizend mensen in de Randstad dat wel moeten.

Het is misschien niet aardig, maar hetzelfde geldt voor de zestig economen die van de week in deze krant opriepen tot economische solidariteit met Italië. Om het bot uit te drukken: zij hoeven zich niet druk te maken over een paar tientjes minder op hun loonstrook. In de krant van een dag later waren er zelfs twee economen die nog radicaler opriepen tot een transferunie, met andere woorden de permanente overdracht van geld van noord naar zuid.

Het moment is goed gekozen. Nederland is sinds jaar en dag tegen eurobonds, dat wil zeggen schuldpapier voor de hele eurozone, aangezien wij dan direct instaan voor de financiële lotgevallen van anderen en de prikkel tot hervormen verdwijnt. Ook dat heet moral hazard. Maar Nederland staat nu zwak. We waren al de vrekken van Europa. Dat werd onderstreept door minister Hoekstra die meende dat de Italianen hun boekhouding maar eens moesten doornemen alvorens bij ons aan te bellen. In het Kamerdebat probeerde Rutte te redden wat er te redden viel, met een miljard als gift om het Zuid-Europese leed te verzachten.

We waren al de vrekken van Europa. Dat werd onderstreept door minister Hoekstra.Beeld BSR Agency/ Patrick van Katwijk

Dat miljard heeft alles van een wanhoopspoging. Rutte legde uit dat er helemaal geen reden is om nu eurobonds uit te geven. De Italianen kunnen geld krijgen uit het noodfonds ESM, en gewoon lenen op de kapitaalmarkt. Maar ze willen niet, ze willen eurobonds. Want het momentum is daar, ze hebben de vrekken bij de ballen.

Terwijl bij ons op woensdag de Kamer debatteerde, kondigde de Franse minister Lemaire een voorstel aan om eurobonds in te voeren. Het zou tijdelijk zijn, net als in de open brief van de zestig economen. Maar tijdelijk heeft de neiging definitief te worden, en vooral als er zoveel politici zijn die dat doel al jaren voor ogen hebben. Ik ben bang dat Ruttes miljard zal worden weggelachen, en dat dit de beslissende aanzet is voor de collectivisering van Europese schuld.

Ik ben bang dat Ruttes miljard zal worden weggelachen.Beeld BSR/ Patrick van Katwijk

Aanhangers van eurobonds menen dat Ruttes verzet is ingegeven door zijn angst voor Wilders en Baudet. Dat argument is omkeerbaar, aangezien de voorstanders zelf wijzen op het gevaar van Salvini als er géén eurobonds zouden komen. Belangrijker is om je even de situatie over drie of vier maanden voor te stellen. Dan is de bazooka van Koolmees voor het midden- en kleinbedrijf leeg. Bedrijven gaan bij bosjes over de kop, belastingopbrengsten maken een duikvlucht en de kosten van uitkeringen lopen hard op.

Je kunt veilig voorspellen dat Nederland er over een halfjaar even beroerd voor staat als pakweg tien jaar geleden. En denk dan nog even aan Nederlandse financiële overdrachten, niet in de vorm van directe hulp om van een ellendige ziekte af te komen, maar aan de Italiaanse economie. Van mij mag je over vrekkigheid spreken, of over de hete adem van Wilders of Baudet. Maar ik noem het politiek dynamiet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden