VerslaggeverscolumnAriejan Korteweg in Den Haag

Voormalig topambtenaar Roel Bekker verzamelde 98 overheidsfiasco’s in zijn blunderbak

null Beeld

Roel Bekker is een kenner van de Haagse binnenwereld. Hij was topambtenaar op verschillende ministeries, waaronder het nu zo dominante VWS, en liet na zijn pensionering het Binnenhof niet los. Hij geeft les, is president-commissaris van Esso Nederland en schrijft vaak over een belangwekkende sector die weinig aandacht krijgt: de hogere ambtenarij, in het bijzonder haar relatie tot de politiek.

Begin maart verscheen zijn boek: Dat had niet zo gemoeten, over de oorzaken van overheidsfalen en de manieren waarop vervolgens wordt geprobeerd dat te repareren of verdonkeremanen: ontkennen, sorry zeggen, beterschap beloven, nader onderzoek aankondigen – alle varianten komen langs. Een aantal mislukkingen (Gronings aardgas, AWBZ, hogesnelheidslijn, Oostvaardersplassen) wordt uitgediept. Zijn algemene indruk? ‘Ik heb me er levenslang over verbaasd dat de overheid zo positief naar zichzelf kijkt. De schuld zit altijd bij een ander, of er zou geen rekening zijn gehouden met moeilijke omstandigheden. Zodoende leert men weinig van fouten. De ambtenarij is zelfgenoegzaam. Samen met cynisme vormt dat een giftige cocktail.’

Bekker: ‘Ambtenarij is zelfgenoegzaam.’ Beeld
Bekker: ‘Ambtenarij is zelfgenoegzaam.’

In dat boek behandelt hij de inhoud van een door de jaren verzamelde blunderbak, een fascinerende collectie dossiers waarop de overheid faalde: ABN-Amro, Achterstandswijken, AFM, Arbeidsmarktbeleid, AWBZ, Bart van U, Basisregistratie, Belastingdienst (bis), Bulgarenfraude, Betuweroute, Beveiliging Pim Fortuyn, Biometrie in paspoort, Bijtelling leaseauto’s…. Dan hebben we pas de eerste twee letters gehad. Veel gaat mis in de uitvoering, soms deugt de strategie niet.

Over die fiasco’s van de overheid sprak ik hem op woensdag 4 maart. Het werd een artikel met stevige kritiek op minister Bijleveld, op de staatssecretarissen Broekers-Knol en Visser. Alleen, de krant zou het nooit halen, het coronavirus maakte alles irrelevant. We spraken die dag wel over corona, maar op een manier die nu lichtzinnig en naïef lijkt: de aanpak werd één van de voorbeelden van zwakke overheidscommunicatie. ‘Die arme minister Bruins moet om het uur op televisie uitleggen hoe het zit met het coronavirus’, zei Bekker toen. ‘Ambtenaren hebben daar een term voor: de minister als nieuwslezer. Hij leest iets op zonder precies te weten wat het is. Naast hem zit een ambtenaar die wel van de hoed en de rand weet. Die zou je het werk moeten laten doen.’

Minister als nieuwslezer. Beeld ANP
Minister als nieuwslezer.Beeld ANP

We zijn bijna drie maanden verder, Bruno Bruins is vervangen door Martin van Rijn en ik ben benieuwd of Bekker nog steeds zo negatief is over hoe de overheid omgaat met de corona-uitbraak. Ik zoek hem opnieuw op, in een statige kamer ergens aan het Haagse Lange Voorhout.

Ambtenaren zijn te onzichtbaar, dat is zijn stellige overtuiging. ‘Laat eerst ambtenaren uitleggen hoe het zit. Anders worden kwesties meteen heel politiek en dreigt oververhitting, ook in de interactie van parlement en kabinet.’ Bovendien: ‘De topambtenaar heeft een slecht imago, bij het publiek maar ook bij de politiek. Onbekend maakt onbemind.’

Sinds de coronacrisis wordt Bekker op zijn wenken bediend. Prominente deskundigen als Van Dissel, Gommers en Kuipers domineren de informatieverstrekking en minister De Jonge stelt zich volgens Bekker veel minder dan zijn voorganger op als deskundige. Zichtbare ambtenaren en wetenschappelijke onderbouwing, precies zoals het volgens hem moet. Bekker is tevreden, hij prijst het Outbreak Management Team waarvan de steeds wisselende leden elkaar in het openbaar zelden tegenspreken, en prijst het feit dat dat crisisteam nu weer snel wordt afgebouwd.

Van Dissel maakt deskundigen zichtbaar. Beeld ANP
Van Dissel maakt deskundigen zichtbaar.Beeld ANP

Toch zijn er elementen in de corona-aanpak die in zijn volgende blunderbak komen. Het begin noemt hij een grote mislukking. ‘We zagen de pandemie niet aankomen en waren niet voorbereid. De overheid is er om je voor zo’n ramp te beschermen. We dachten dat we door scenario’s te maken het probleem onder controle zouden hebben. Dan zie je dat er veel aandacht gaat naar curatieve zorg en dat preventie weinig aandacht krijgt.’ Dat de corona-aanpak ten koste ging van de gewone gezondheidszorg is een uitvloeisel daarvan.

De corona-app van De Jonge beschouwt hij als een volgende blunder.’ Het doet me denken aan het onwankelbare geloof dat na 9/11 opkwam, dat biometrie het wondermiddel was waarmee terrorisme kon worden bestreden. Haastig willen scoren met innovatie is een klassieke valkuil.’

Ook voor de track-and-tracefase die nu is aangebroken houdt hij zijn hart vast. Zijn angst: dan kan het bureaucratisch worden en dus ingewikkeld. Bekker heeft het net die ochtend aan den lijve ondervonden. Hij moest voor een bespreking naar het Haga ziekenhuis, bij binnenkomst werd gekeken of hij koorts had. ‘34,5’, meldt hij met een grijns. ‘Ik was op de fiets, misschien waren m’n oren nog niet opgewarmd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden