Opinie

Voorkom nog meer faillisementen

Er gaan veel winkelketens failliet en het einde lijkt nog niet in zicht. Pimm Terhorst en Gilbert Bal constateren dat het omvallen van grote winkelformules ingrijpende gevolgen kan hebben op de ontwikkeling van centra. Vooral in middelgrote steden dreigt een kettingreactie van faillissementen. Hoe het tij te keren?

V&D in Den Haag. Beeld fotopersbureau Dijkstra
V&D in Den Haag.Beeld fotopersbureau Dijkstra

Demografische ontwikkelingen en online winkelen veranderen het koopgedrag structureel. Regionale verschillen tussen gebieden met bevolkingsgroei en bevolkingskrimp nemen toe en hebben duidelijke gevolgen voor het draagvlak van voorzieningen. Vooral in middelgrote steden staat de detailhandel onder druk.

In deze steden is de functie van grote winkelketens als 'trekkers' cruciaal. Illustratief is een stad als Breda waar één op de vijf winkelbezoekers bij de V&D komt. Op het moment dat een dergelijke trekker verdwijnt, heeft dit grote gevolgen voor de andere winkels in de stad. In 2014 trokken de 63 warenhuizen van V&D en 62 La Place restaurants in totaal 126 miljoen bezoekers.

Dat het verdwijnen van dergelijke trekkers negatieve gevolgen kan hebben, is duidelijk. Er zal echter een verschil zijn tussen de effecten in grote en de effecten in middelgrote steden. Zelfs als V&D helemaal uit het straatbeeld verdwijnt, zullen de panden in grote steden namelijk weer snel met publieksgerichte functies worden ingevuld. Dit blijkt ook uit de plannen van zowel Roland Kahn als Hudson's Bay.

In de middelgrote steden is het risico dat panden niet (direct) worden ingevuld vele malen groter en daarmee tevens de kans dat de centra in een neerwaartse spiraal raken. De oorzaken van de verschillen tussen grote en middelgrote steden schuilen uiteindelijk in het handelen van de consument. Demografische veranderingen veranderen het bestedingsgedrag (ouderen kopen andere spullen dan jongeren) en steeds meer artikelen worden online gekocht.


Winkelleegstand

Vooral middelgrote steden blijken - uitzonderingen daargelaten - steeds meer moeite te hebben om bezoekers te trekken. Als gevolg daarvan laten (inter)nationale beleggers en winkelketens middelgrote steden steeds vaker links liggen.

Ook in de ontwikkeling van de winkelleegstand zie je dit terug. In de 17 grootste stedelijke centra daalde de leegstand het afgelopen jaar tot 6,9 procent, terwijl in middelgrote steden de leegstand toenam tot 11,9 procent. Hoewel het lastig blijft om de precieze effecten van het verdwijnen van trekkers uit een centrum te voorspellen, geven de ervaringen in middelgrote steden hiervan wel een indicatie.

In Spijkenisse heeft het wegvallen van de Saturn bijvoorbeeld duidelijke negatieve gevolgen gehad. In Lelystad bleek juist het uitblijven van de vestiging van een trekker negatief. Hier kwam uiteindelijk geen V&D en moest het centrumplan al na drie jaar worden herijkt. Pas jaren later is de bibliotheek naar de beoogde locatie van de V&D verplaatst en kon winkelgebied De Promesse toch worden gerealiseerd.

Andersom kan het realiseren van trekkracht van doorslaggevend belang zijn om een centrum goed te laten functioneren. Zo leidde de vestiging van de Primark in diverse middelgrote centra (o.a. Almere, Zaandam, Zoetermeer) tot extra bezoek, gemiddeld genomen zelfs zo'n 15 tot 20 procent. Een blik op het locatiebeleid van Primark leert echter dat zij zich niet in elk centrum zal vestigen. Waarschijnlijk blijft het aantal Primarks in Nederland beperkt tot zo'n 20. Ook de Primark is daarmee een voorbeeld van een bedrijf dat bewust haar locaties kiest. Wat is dan het perspectief voor de middelgrote steden?

Niet wachten op betere tijden

Op basis van de ervaringen in middelgrote steden en de ontwikkelingen die zich nu in de markt voordoen, lijken de kansen vooral te liggen in de ontwikkeling als multifunctionele centra. In dit kader gaf het PBL recent ook aan dat binnensteden vooral in onze beeldvorming winkelgebieden zijn geworden.

Historisch gezien beschikken deze centra echter over een mix van functies, dus naast shopping ook wonen, werken, recreatie en cultuur. Analyses van Roots Beleidsadvies laten zien dat het perspectief wat dat betreft gunstig is. Zo is de afgelopen tien jaar in middelgrote steden met de groei van horeca, leisure en diensten veel leegstand voorkomen. In onze ogen is het in middelgrote steden daarom vooral van belang om als overheid, ondernemers en vastgoedeigenaren de ontwikkeling tot multifunctionele centra in goede banen te leiden.

Dit betekent dat dus niet moet worden gewacht op betere tijden in de retail. De eerder genoemde faillissementen verduidelijken immers dat de afname van het aantal fysieke winkels - de afgelopen tien jaar met al meer dan 9.000 in Nederland - voorlopig niet ten einde is. Het is zaak om hierop als belanghebbenden zo goed als mogelijk te anticiperen.

Pimm Terhorst is masterstudent aan de Academie van Bouwkunst,
Gilbert Bal is adviseur ruimte, economie en vastgoed bij Roots Beleidsadvies

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden