Opinie

Voorkom meer crises: maak EU ultra-wendbaar

Hervorm de EU zodanig dat landen op deelgebieden kunnen integreren en op andere de-integreren.

Demonstranten protesteren tijden de bijeenkomst van de Europese Raad. Beeld anp

Na het verdrag van Lissabon mocht ik als verse assistent buitenlandse zaken aan de slag in het Europees Parlement. Als federalist was ik enthousiast over de uitbreiding van bevoegdheden. Maar de teleurstelling kwam al snel toen Herman van Rompuy als eerste president werd gekozen en Catherine Ashton als eerste minister van buitenlandse zaken. Beiden waren verdacht zwak; was dit omdat 'het volk' Lissabon niet steunde of omdat sterk leiderschap op Europees niveau de macht van de mensen die hen kozen zou overstemmen?

Het opzetten van een gemeenschappelijk buitenlandbeleid lukte alleen als dat nationale bezuinigingen opleverde. En toen het schulden- fiasco van de zuidelijke lidstaten zich aandiende, bleek dat de meeste nationale leiders elkaar belazerden; in het Zuiden door met de balans te sjoemelen en in Noorden door te ontkennen dat een muntunie de balans in hun voordeel tipte.

Ik ging begrijpen dat Europese integratie net zo goed voortkwam uit de wens van nationale elites zich los te maken van nationale politieke controle als uit de wens samen te werken. Dan helpt het om politieke integratie soms te saboteren, zodat je als nationale regering de schuld kunt blijven geven aan Brussel en intussen beleid dat nationaal controversieel is stiekem kunt uitvoeren via de Europese Commissie. Als federalist kwam ik hier net zo bedrogen uit als de nu steeds bozer in opstand komende nationale electoraten.

Grondwettelijke status

Wat nu? Een van de beste plannen die ik sinds mijn afvalligheid heb gehoord komt van de Duitse politicoloog Fritz Scharpf. Volgens hem kunnen we met zes aanpassingen aan bestaande instituten de politieke ruimte creëren die volgens federalisten noodzakelijk is.

Als eerste moeten we af van de grondwettelijke status van veel Europees recht. Regels over het functioneren van de EU-instituten mogen blijven, net als verdragen over burgerrechten, maar alle economische elementen moeten de status van gewoon, dus te wijzigen, recht krijgen. Zij kunnen, net als andere wetten, worden veranderd.

Ten tweede moet niet alleen de Commissie, maar moeten ook gekwalificeerde minderheden in Parlement en Raad initiatieven tot wetgeving kunnen nemen.

Ten derde moet alle Europese wetgeving kunnen worden aangenomen door een gewone meerderheid in zowel Raad als Parlement zodat het beleid welig kan tieren.

Als vierde, vijfde en zesde moeten alle lidstaten altijd het recht hebben op 'opt-outs' bij alle nieuwe wetgeving. Niemand hoeft mee te doen met alle wilde plannen, tenzij een gekwalificeerde meerderheid in de Raad gecombineerd met een absolute meerderheid in het Parlement die leden daartoe dwingt. Een of meerdere nationale parlementen mogen daarnaast ook gezamenlijk wetgeving initiëren, zelfs als zij tegen huidige wetgeving ingaan.

Wendbaar

Hiermee wordt Europa wendbaar. Sommige landen kunnen besluiten verder te integreren en andere om integratie juist af te bouwen. Alle landen kunnen kiezen op deelgebieden, zoals veiligheid en migratie, verder te integreren, en op andere, bijvoorbeeld sociaaleconomische gebieden, integratie af te bouwen. Of vice versa. En in elke denkbare coalitie van lidstaten en parlementaire meerderheden.

Een kopgroep van staten kan het federale voortouw nemen, de zuidelijke staten kunnen eigen Eurobonds introduceren, en de Britten kunnen binnen de Unie een kopgroep van de-integratie proberen te leiden. Wat minder kan, is dat economische of juridische details verhullen hoe nationale politici brokken maken in de Europese samenwerking.

Daarnaast zal de beperkende werking van Europees recht minder worden. De omvang van EU-verdragen zal niet meer wegen op nationale wetgevers, en hun status niet meer op wetgevers in de EU. De grip van unanimiteit kan worden verbroken, wat de politieke dynamiek en daarmee publieke interesse zal vergroten. Het initiatief voor wetgeving zal nu overal liggen, en dat lidstaten niet met alles hoeven mee te doen zal pijnlijk zijn voor iedereen die naar een steeds hechtere unie van allen wil, maar noodzakelijk om de steeds meer gerechtvaardigde weerzin hiertegen te keren.

Als we nu niets doen aan de hervorming van de EU zal zij richting steeds heviger crises blijven strompelen. Roep daarom nu om grondige hervormingen, zodat politieke partijen en lidstaten weer grip kunnen krijgen op een Unie die hen uiteenrukt.

Haye Hazenberg is politiek filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden