Voorkom dat Poetins wereldbeeld norm wordt

Europa moet de westerse waarden in Oekraïne veel geëngageerder verdedigen dan het nu doet.

Poetin en Merkel. Beeld AFP

Lange tijd werd internationale politiek gezien als een zero-sum game. Een strijd tussen nationale staten, waarbij de winst van de een gelijk was aan het verlies van de ander. In het zich integrerende Europa werd dit concurrentiemodel verlaten en maakte plaats voor een model, dat ervan uitgaat dat samenwerking winst voor iedereen oplevert: een winst-winstsituatie. Dit idee is intussen in het post-heroïsche Europa zo sterk geïnternaliseerd dat politici zich eigenlijk niet kunnen voorstellen dat in andere landen van een heel andere logica wordt uitgegaan.

In de omgang met Rusland zijn de Europese landen blijven inzetten op een samenwerkingsmodel en probeerden zij Poetin ervan te overtuigen dat dit ook in het belang van Moskou is. De onwil van Rusland om het spel met dezelfde spelregels te spelen leidde tot onzekerheid over de vraag wat eigenlijk het ultieme doel van Poetin is. Wil hij het territorium van de oude Sovjet-Unie weer onder controle krijgen, gaat het hem vooral om het versterken van zijn binnenlandse machtspositie, wil hij nog meer Oekraïens grondgebied of alleen het land permanent destabiliseren zodat het zich niet kan ontwikkelen? Belangrijke vragen natuurlijk. Je wilt weten met welke kaarten de ander speelt, maar net zo belangrijk is welke spelregels hij hanteert.

Voor Poetin is de internationale politiek geen zero-sum game en ook geen winst-winstmodel, maar een lose-losegame. De logica hiervan is simpel: zorg dat het verlies van de ander groter is dan dat van jezelf. Poetin weet dat zijn Oekraïnepolitiek Rusland veel kost, meer dan het oplevert. Maar dat vindt hij niet erg, zolang de kosten voor de anderen maar groter zijn. Het motto is: ik zal moeten incasseren en bloeden, maar de anderen zullen nog harder bloeden. De geschiedenis heeft bewezen dat Rusland vrijwel onbeperkt kan incasseren en ontberingen kan doorstaan. Napoleon en Hitler hebben hun tanden op dit grote land stukgebeten en het niet op de knieën kunnen dwingen.

Incasseren

Ongetwijfeld is de Russische bereidheid verlies te incasseren veel groter dan die van de lidstaten van de EU. Wat betekent dit voor de Europese omgang met Rusland? Allereerst natuurlijk dat het model van een wortel en een stok niet werkt. Poetin zal zich niet door de stok laten afschrikken en evenmin door een wortel laten verleiden. Dat betekent niet dat sancties geen zin hebben. Ze hebben niet het gewenste psychologisch effect, maar kunnen door hun doorwerking in de economie natuurlijk wel de handelingsruimte beperken.

Ten tweede moet je aantonen dat je in staat en bereid bent te blijven incasseren, ook al gaan de sancties steeds meer pijn doen. Poetin ziet Europa als zwak en decadent. Daar put hij kracht en overtuiging uit dat hij uiteindelijk aan het langste eind zal trekken. Het front gesloten houden is daarom het hoogste gebod en dat geldt zowel wat betreft Europa als de relatie met Washington. En ten derde moet Europa ervoor zorgen dat Oekraïne zich als een goed functionerende rechtsstaat kan ontwikkelen.

De lose-losepolitiek van Poetin weerspiegelt zich ook in de Russische propagandaoorlog. Wie regelmatig naar Russia Today kijkt, zal opmerken dat niet alles wat Rusland doet, wordt goedgepraat. De logica is meer die van 'Amerika en Europa zijn net zo slecht en daarom hypocriet'. Ze veroordelen de Krim, maar wat deden ze zelf in bijvoorbeeld Kosovo en Libië? Het beeld dat oprijst, is dat van een internationale orde waarin iedereen boter op zijn hoofd heeft en het dus schijnheilig is de ander de les te lezen.

Dubbele standaarden

Vooral de VS worden telkens weer van dubbele standaarden beticht. Deze boodschap sluit goed aan op het altijd (latent) aanwezige anti-amerikanisme in veel Europese landen en is min of meer de voortzetting van een politiek die ook al in de Koude Oorlog werd bedreven. Ook toen was het wantrouwen over de (bewapenings)politiek van de VS even groot als die van de Sovjet-Unie. Equi-distantie was daarom het motto. Evenveel afstand houden van de politiek van de VS als die van de Sovjet-Unie. Kortom, een klimaat waarin alle politici eigenlijk onbetrouwbaar zijn en complottheorieën de norm.

Moskou wil niet zozeer begrip als wel onverschilligheid bij de Europese burgers kweken: eigenlijk deugen die Oekraïeners ook niet. Ze mogen dan wel op het Maidanplein voor de Europese waarden hebben gestreden, maar het blijft een corrupt land met veel fascistoïde figuren. Waarom zouden we ons daar al te druk over maken? We hebben al genoeg problemen en geld hebben we ook niet te veel.

Wanneer de Russische propaganda erin slaagt dat dit beeld en dit sentiment zich in de hoofden van de Europese burgers vastzet, heeft Poetin zijn doel bereikt en gaat zijn lose-losepolitiek op. De bereidheid nog langer verlies te nemen wordt dan namelijk tot een minimum beperkt.

Het is aan Europa duidelijk te maken dat niet alle katten grijs zijn, dat Europa in en met Oekraïne zijn waarden moet en zal verdedigen. We moeten voorkomen dat het cynische wereldbeeld van Poetin dat onder populisten al gemeengoed is, de norm wordt. De westerse waarden van vrijheid, democratie en rechtsstatelijkheid waar de burgers in Oekraïne naar snakken verdienen een meer geëngageerde verdediging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.