Opinie Wit-Rusland

Vooralsnog blijft Wit-Rusland ­onder Loekasjenko een onafhankelijk en soeverein land

Ondanks Russische pogingen een uniestaat te vormen met Wit-Rusland, is het dictatorsland nog steeds onafhankelijk, betoogt Kees Homan.

Loekasjenko en Poetin in Sint Petersburg (december 2019) Beeld AP

De nieuwe geopolitieke situatie na de Russische annexatie van de Krim en de militaire steun aan separatisten in Oost-Oekraïne hebben de vraag doen rijzen of Wit-Rusland het volgende slachtoffer zou worden van Russische gebiedsuitbreiding. Al in 1997 was tussen Rusland en Wit-Rusland overeengekomen te streven naar een uniestaat. Politieke realiteit werd het nooit. En dat is vooral te danken aan de als ‘laatste dictator in Europa’ bekend staande president van Wit-Rusland, Aleksandr Loekasjenko, die al jaren ­behendig balanceert tussen Oost en West.

Het formeel onafhankelijke Wit-Rusland (9 miljoen inwoners) was wel sterk verbonden met Rusland (147 miljoen inwoners), als lid van enkele door de Russen gedomineerde multinationale organisaties. Hoewel Loekasjenko de vestiging van een Russische luchtmachtbasis weigerde, zijn er twee Russische militaire faciliteiten in Wit-Rusland en wordt er samen geoefend (Zapad 2017). Belangrijker is dat Minsk economisch zeer afhankelijk is van Rusland, vooral vanwege de import van olie en gas en de inkomsten uit de doorvoer naar Europa.

Afgelopen december hadden Loekasjenko en Poetin twee topontmoetingen. Doel: een akkoord voor een uniestaat. Door toenemende Russische druk, waaronder hogere olieprijzen en het snijden in subsidies, leek het ‘slikken of stikken’ voor Loekasjenko. Niets is minder waar gebleken: beide topontmoetingen mislukten.

Niettemin werd ondanks Russische pressie voor een politieke unie op de valreep van 2019 een ‘politiek’ akkoord voor twee maanden gesloten tussen Wit-Rusland en Rusland. Het omvat een onveranderde prijs en omvang van de levering van Russisch gas. Voor de door Rusland beoogde bestuurlijk en economische integratie tot een uniestaat waren tal van mogelijke Russische motieven.

De uniestaat zou een reactie van Rusland zijn op de ‘Enhanced Forward Presence’ van de Navo, met multinationale militaire eenheden in de drie Baltische staten en Polen. Ook past de uniestaat in Poetins ambitieuze doctrine van een ‘Russische wereld’. Een nieuwe staatsstructuur lijkt Poetin ook anderszins goed uit te komen. De Russische grondwet verbiedt hem na 2024 aan te blijven als president. Een nieuwe staatsstructuur biedt een mogelijkheid voor een nieuwe termijn.

Kritisch

Het Westen stond jarenlang erg kritisch tegenover Wit-Rusland. Door de slechte mensenrechtensituatie en de harde politieke repressie in Wit-Rusland, overheersten sancties lange tijd de relaties met de EU en de VS. Maar de annexatie van de Krim stimuleerde Loekasjenko een onafhankelijker koers te varen, toenadering tot het Westen te zoeken en andere niet-westerse partners aan te trekken.

Niettemin benadrukt Loekasjenko al jaren in toespraken dat Wit-Rusland ‘onafhankelijk’ en ‘soeverein’ is en blijft – daarbij gesteund door een grote meerderheid van de bevolking.

Door de onafhankelijke positie van Wit-Rusland, de vrijlating van politieke gevangenen en minder repressie bij de verkiezingen, was de EU inmiddels voorstander van een constructieve dialoog en mogelijke samenwerking. De meeste sancties tegen Wit-Rusland werden dan ook in februari 2016 opgeheven.

Toch werd het combineren van een oosters en westers spoor in het buitenlands beleid voor Loekasjenko steeds moeilijker. Zo wilden de EU en internationale financiële instellingen alleen aan dit buurland van de EU steun geven als Loekasjenko voorgoed koos voor modernisering en hervormingen. Hoewel dat de afhankelijkheid van Moskou zou verminderen, zou dit niet zonder interne politieke ­risico’s zijn voor het bestaande regime van Loekasjenko.

China

Minder bekend hier is dat vooral China sinds 2015 jaarlijks vele leningen van honderden miljoenen dollars aan banken en firma’s in Wit-Rusland verstrekt, zoals voor de aanleg van infrastructuur. Uiteraard speelt mee dat Wit-Rusland deelneemt aan het Chinese ‘Belt and Road Initiative’, de nieuwe Zijderoute. Nog vorig jaar weigerde Moskou, vanwege haar niet door Wit-Rusland geaccepteerde voorwaarden, een lening van 600 miljoen dollar. Desgevraagd leende China aan Wit-Rusland 500 miljoen dollar. Die uniestaat is er dan ook mogelijk niet gekomen vanwege de verminderde effectiviteit van de Russische druk, maar door de leningen die China verstrekt.

Een zwak westers punt is dat de EU geen eensgezinde mening heeft over de samenwerking tussen Rusland en Wit-Rusland. Duitsland wil vanwege zijn handelsbelangen Moskou niet irriteren, Frankrijk bepleit zelfs toenadering tot Rusland. Volgens Polen betekent een uniestaat een grotere Russische invloed in Oost-Europa en beschouwt dit als een bedreiging.

Een westers probleem is ook wat te doen als Poetin besluit de situatie in Wit-Rusland militair naar zijn hand te zetten. Wit-Rusland vormt immers een buffer tussen de Navo en Rusland. Gelet op de politieke verdeeldheid in het Westen lijkt een gewelddadig treffen uitgesloten en zijn sancties het meest haalbaar. Maar het zou wel betekenen dat Poetin voor de tweede maal de Europese veiligheidsstructuur van na de Koude Oorlog en haar beginselen fundamenteel ter discussie stelt.

Het Westen kan in elk geval de groeiende opstandige civil society in de steden steunen en de criteria voor investeringen en financiële steun versoepelen. Tekenen van westerse toenadering zijn de desgevraagde deelname van Wit-Rusland aan Navo-war games onder de naam ‘Defender Europe’ dit jaar en het bezoek binnenkort aan Minsk van de Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken, Mike Pompeo. Vooralsnog blijft Wit-Rusland ­onder Loekasjenko een onafhankelijk en soeverein land. 

Kees Homan is veiligheidsdeskundige

In een eerdere versie van dit artikel stond dat Rusland en Wit-Rusland in 1999 overeenkwamen een unie aan te gaan. Dat moet 1997 zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden