Opinie

Voor tolerantie in het vaccinatiedebat kunnen we leren van de godsdiensttwisten

Verlies van werk bij vaccinweigering is een zware consequentie, maar corona is een potentieel dodelijke ziekte waartegen we ons alleen gezamenlijk kunnen beschermen. Niemand mag zich zonder zeer zwaarwegende reden aan die sociale verantwoordelijkheid onttrekken.

Alle personeel van het ErasmusMC wordt gevaccineerd tegen corona. Beeld Marcel van den Bergh
Alle personeel van het ErasmusMC wordt gevaccineerd tegen corona.Beeld Marcel van den Bergh

Hoe om te gaan met de minderheid onder de bevolking die zich niet tegen het coronavirus wil laten vaccineren? In de VS is vaccinatie voor een aantal beroepsgroepen inmiddels verplicht. Dat is even schrikken. Worden mensen gedwongen een ongewenste injectie in hun lichaam te accepteren, en zo ja, is dat moreel aanvaardbaar?

In essentie is de vraag naar de aanvaardbaarheid van een vaccinatieplicht een vraag over tolerantie, en ook met dezelfde redeneringen te benaderen. Een blik op de Europese geschiedenis van tolerantie brengt meer helderheid in het debat over een vaccinatieplicht.

Het West-Europese (en met name Nederlandse) ‘systeem’ van godsdienstige tolerantie is vanaf de 17de eeuw ontwikkeld om binnen één staat verschillende godsdiensten vreedzaam te laten samenleven. Dit was een antwoord op de godsdienstoorlogen die volgden op de Reformatie in de 16de eeuw. De kern van deze oplossing is dat we de strijdvraag naar de theologische waarheid, het gelijk van het katholieke of protestantse kamp, niet beantwoorden, maar vervangen door een onderhandeling over rechten.

Met regels en wetten voor, bijvoorbeeld, de verdeling van politieke macht, de openbare ruimte of de verkondiging van opvattingen, organiseren we een vrede tussen groepen, ook al hebben ze onverenigbare overtuigingen over de godsdienstige waarheid. Zelfs de vraag of de tolerantie die hieruit volgt een hoger moreel doel op zichzelf is, of alleen een noodzakelijk kwaad, laten we rusten. Ieder mag hierover een eigen mening hebben zolang men de ander hetzelfde toestaat en zich aan de wet houdt.

Vaccinatieplicht

Deze principes gelden op dezelfde manier bij de vraag naar de toelaatbaarheid van een vaccinatieplicht. Niet toevallig staat ook in dat debat de godsdienst bij sommige groepen centraal. En ook in dit debat is er geen perspectief dat de ene partij de andere van het eigen gelijk zal overtuigen. De antivaxers zullen niet aannemen dat overheidsinformatie betrouwbaar is, de strenggelovigen houden vol dat vaccinatie strijdig is met acceptatie van Gods plan, of men voelt zich simpelweg niet senang bij die injectie.

Meer voorlichting, promotie en prikbussen gaan dus de vaccinatiegraad niet omhoog helpen. Andersom is er geen perspectief dat zulke ideeën de op wetenschappelijke inzichten gestoelde meerderheidsopvatting zullen vervangen dat vaccinatie onontkomelijk is voor de gezondheid van ons allen.

Die discussie heeft dus geen zin, temeer daar we op korte termijn een aanpak moeten hebben waar iedereen mee kan leven. We zijn dus in dezelfde situatie als de godsdienstig verdeelde maatschappij van de 17de eeuw en kunnen bij hun oplossing te rade gaan: een op wetten gebaseerde praktische regeling van rechten en plichten tussen de verschillende groepen.

Een goed ingeperkte vaccinatieplicht is in dat verband te rechtvaardigen mits deze de fundamentele rechten respecteert die de wet en de gewoonte in onze maatschappij aan het individu geven. Immers, het individu moet de mogelijkheid houden zich niet te laten vaccineren, als hij/zij dat per se niet wil, maar anderzijds moeten ook alle anderen zich kunnen beschermen tegen de mogelijke gevolgen van die individuele onwil. Hieruit volgt dat een absolute vaccinatieplicht uit den boze is, maar dat het wel mogelijk moet zijn om aan niet-gevaccineerden beperkingen op te leggen om anderen te beschermen.

Kinderdagverblijven, horeca en bioscopen

Zulke beperkingen mogen niet enkel door een besluit van de regering of een ander bestuursorgaan worden ingesteld, maar moeten via de normale democratische wetgevende mechanismen (de Eerste en Tweede Kamer) worden ontwikkeld en gelegitimeerd. Denk aan een vaccinatieplicht voor kinderdagverblijven, horeca en bioscopen. Wie zich niet wil vaccineren, moet aanvaarden dat hiervan geen gebruik meer kan worden gemaakt; dat is de prijs van principes.

In de gezondheidszorg is de vaccinatieplicht te rechtvaardigen met hetzelfde argument als waarmee bijvoorbeeld een trouwambtenaar niet zomaar mag weigeren een homohuwelijk te voltrekken: hij of zij staat daar niet op eigen titel, maar als uitvoerende van de functies van een organisatie. Verlies van werk is weliswaar een zware consequentie, maar corona is een potentieel dodelijke ziekte waartegen we ons alleen gezamenlijk kunnen beschermen. Niemand mag zich zonder zeer zwaarwegende reden aan die sociale verantwoordelijkheid onttrekken.

Moeilijker ligt het in het onderwijs: het laatstgenoemde argument geldt wel voor docenten en personeel, maar niet voor de leerlingen, want voor hen geldt een leerplicht. Zij hebben geen keuze niet naar school te gaan als ze zich niet willen vaccineren.

Infectiegevaar

Net als bij andere tolerantievraagstukken geldt hier dus dat systematisch consistente benaderingen niet tot een redelijke uitkomst voor alle gevallen leiden. In specifieke gevallen moet een praktische oplossing worden gezocht met een beroep op de inschikkelijkheid van allen. Voor de genoemde leerlingen zou dat bijvoorbeeld betekenen dat de niet-gevaccineerden indien mogelijk zodanig over de klassen tussen gevaccineerde leerlingen worden gespreid dat het infectiegevaar klein blijft.

Verhuizing naar een andere klas is dan de prijs voor niet-vaccineren. Het blijft echter cruciaal dat niemand zich door eigen overtuiging laat meeslepen, maar zo dicht mogelijk bij de wet blijft en zoekt naar een praktische oplossing met respect voor de andere overtuiging.

Jan Waszink doet onderzoek naar de vroege geschiedenis (16de-17de eeuw) van het denken over tolerantie, secularisering en de verhouding tussen kerk en staat. Hij is verbonden aan het Historisch Instituut van de Academie van Wetenschappen in Warschau.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden