Column Diederik Samsom

Voor het afdwingen van verstandig klimaat­beleid blijkt een Nederlandse rechtbank geen geschikte plek

Op 24 juni 2015 droeg de rechter de Staat der Nederlanden op om per 2020 de uitstoot van broeikasgassen met een kwart te verminderen ten opzichte van 1990. Een historisch vonnis. De mensen van Urgenda vielen elkaar huilend in de ­armen. Terecht. In de lange geschiedenis van pogingen van milieuorganisaties om via de rechter milieu­bescherming af te dwingen, was dit de grootste overwinning ooit.

Dat de staat er beteuterd bijstond en aankondigde in beroep te gaan, valt evenzeer te begrijpen. Als een rechter op zo’n majeur onderwerp aan de politiek de beleidsvrijheid ontneemt die ze dacht dat haar toekwam, is dat een principiële kwestie. Daarover wil je een finaal juridisch oordeel hebben. Los van de inhoud.

Maar dat de overheid sinds 2015 te weinig heeft ondernomen om daadwerkelijk aan het vonnis te voldoen, is te betreuren. De verantwoordelijken, ook ik, hielden zich lang vast aan de officiële ramingen die de 25 procent als haalbaar schetsten. Maar de marges waren klein. Toen de economische groei vanaf 2017 hard aantrok, verdween het doel snel achter de horizon. Achteraf gezien had er meer gedaan moeten worden.

En nu is het laat. Te laat. Het Planbureau voor de Leefomgeving ­rekende vorige week genadeloos voor dat Nederland zijn CO2-uitstoot met 9 miljoen ton éxtra moet verminderen om alsnog aan het ­Urgenda-vonnis te voldoen. In iets meer dan één jaar. Over de eerste 9 megaton reductie vanaf 1990 deed Nederland 21 jaar! Gewoon uitvoeren, we zijn een rechtstaat, hoorde ik commentatoren en politici zeggen. Maar aan wat dat ‘gewoon uitvoeren’ dan precies betekent, werd minder aandacht besteed.

Toch valt daar veel over te zeggen. Een jaarlimiet aan strikt Nederlandse broeikasgassen verhoudt zich slecht tot de realiteit van het ­internationaal verknoopte energiesysteem. Zo was in 2017 onze broeikasuitstoot 4 miljoen ton hoger dan geraamd, omdat Nederlandse centrales vol aan moesten om stroom te kunnen leveren aan de Belgische ­buren, vanwege de kapotte kern­centrales daar. Normaal vullen de Fransen dat tekort aan, maar die moesten hun stroom leveren aan Spanje, waar de waterkrachtcentrales door grote droogte stilstonden. Ziedaar de werkelijkheid van een ­Europese elektriciteitsvoorziening.

Nog virtueler is het gesteld met ‘onze’ uitstoot door benzine- en dieselauto’s. Daarvoor tellen de in ­Nederland getankte liters. Laat nu net de afgelopen jaren de Belgische dieselprijs flink zijn gestegen, waardoor Belgen in de grensstreek in groten getale bij ons komen tanken. Meer dan 1 miljoen ton CO2. En wat te denken van een heel koude of juist warme winter. Verschil: 4 miljoen ton.

Wat moet de politiek met deze realiteit versus het juridische vonnis? Niks doen en in 2020 de tong uitsteken naar Urgenda, als door zacht winterweer en – o toeval – een paar tijdelijk uitgeschakelde energie­centrales – groot onderhoud – het doel wonderwel wordt ‘gehaald’? Of alle maatregelen nemen en dan alsnog in de dubbele elfstedenwinter van 2020 tegen het vonnis aanlopen? En dan? Is dat overmacht?

Een rechtszaak is buitengewoon geschikt om lakse politici ervan langs te geven. Maar voor het afdwingen van verstandig klimaat­beleid blijkt een Nederlandse rechtbank geen geschikte plek. Niet voor niets gaan internationale klimaat­afspraken uit van elektriciteits­productie op Europese schaal en wordt het doel niet afgerekend op één jaar, maar op het gemiddelde van meerdere jaren.

Het Urgendavonnis leent zich voor sluwe klimaatboekhouding, of voor lethargie en beroep op overmacht. Ik zou wensen dat het kabinet beide verleidingen weerstaat. En dat Urgenda een betere manier aangrijpt dan dwangsommen om het vonnis om te zetten in klimaat­beleid.

Laat Urgenda en de staat gaan overleggen en elkaar vinden in datgene waar de klimaatzaak echt om ging: een ambitieuzer en structureler energiebeleid. Bijvoorbeeld een nationaal programma voor versnelde verduurzaming van (huur)woningen, grootschalige aanleg van zonneparken naast snelwegen en spoorlijnen en op het IJsselmeer en de snelle opschaling van groene gasproductie uit reststromen.

Een vliegende start aan de ambities van het Nederlandse en Parijse klimaatakkoord – goed voor mensen, klimaat en economie. We voldoen daarmee niet aan het vonnis, structurele maatregelen kosten meer tijd. Maar we voldoen wel, eindelijk, aan onze verantwoordelijkheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.