Opinie

Voor Erdogan is Turkije van hem

De Turkse president Erdogan heeft uit eigen belang de positie van Turkije steeds verder verzwakt.

Erdogan gebruikt iftar-maaltijd met militairen, 14 juni. Foto AFP

Recep Tayyip Erdogan onderwerpt het belang van Turkije aan zijn eigen belang en brengt zo het land in gevaar. Binnen- en buitenlandse kwesties en militaire zaken zijn persoonlijke politiek geworden. Alles wordt ingezet om president Erdogan aan een meerderheid van stemmen te helpen en hem zo tot de eerste gekozen islamitische dictator van de Turkse Republiek te maken. Voor Erdogan geldt: Turkije, c'est moi.

Al tierend tegen de EU en het Westen heeft Erdogan Turkije verzwakt. Hij destabiliseert het land door de tegenstelling tussen soennitische en Alevitische moslims en tussen Turken en Koerden op de spits te drijven.

Ooit was Turkije een militair zwaargewicht. Maar alles wat het onder Erdogan op militair gebied en in de buitenlandse politiek heeft ondernomen, is op niets uitgelopen. Toen Erdogan en zijn AKP in 2002 de verkiezingen wonnen werd Turkije aan de Arabische wereld als voorbeeld voorgehouden. Een gematigd islamitische regering, een groeiende economie, een redelijk opgeleide bevolking. Maar Turkije is niet langer een voorbeeld om na te volgen.

Betsy Udink.

Syrië

In de Syrische oorlog heeft Turkije het onderspit gedolven. Assad moest weg van Erdogan. Hij zit er nog steeds. Turkije heeft van de Syrische oppositie die al jaren onder AKP-bescherming in Istanbul zetelt, geen eenheid weten te smeden. Het heeft de VS niet kunnen overtuigen om samen een no-fly zone te creëren in het noorden van Syrië om daar de miljoenen ontheemden op te vangen.

Amerika trekt zich nog maar weinig aan van Erdogans Turkije. Onlangs publiceerden de media een foto van Amerikaanse soldaten met het insigne van het vrouwenleger van het Syrisch-Koerdische bewind, de PYD, op hun rechtermouw genaaid. De PYD is de Syrische arm van de Turks-Koerdische guerrillabeweging PKK, de allergrootste vijand van Turkije. In Syrië vechten Amerikanen samen met de PYD/PKK tegen IS. Maar NAVO bond-genoot Turkije is in eigen land al meer dan 30 jaar in een oorlog met diezelfde PKK gewikkeld. Erdogan dreigde de VS met harde maatregelen als het de PYD zou gaan steunen. Het Amerikaanse antwoord was de foto van de soldaat met het Koerdische insigne.

De Koerden hebben in Syrië wel successen behaald op IS. Maar de salafistische groepen die door Turkije worden gesteund, krijgen weinig tot niets voor elkaar. Drie weken geleden nog verloren ze de slag met IS om zeven dorpen tussen Aleppo en de Turkse grens.

Boemerang

Erdogan heeft niet alleen het terroristische Jabhat al-Nusra geholpen. Hij hielp ook IS door de andere kant op te kijken als buitenlandse rekruten via Turkije naar de Islamitische Staat reisden. IS-fondsen stroomden ongestoord tussen Gaziantep, Istanbul, Europa en de Golfstaten. Tot IS aanslagen pleegde in Turkije.

Erdogans Turkije lijkt de Pakistaanse weg op te gaan. Pakistan hielp de Taliban en Al Qaida om een barrière op te werpen tegen India en de Afghaans-Russische vijanden. Dat werk- te als een boemerang: Pakistan is totaal verzwakt. Taliban, Al Qaida en binnenlandse salafistische groepen kunnen er hun gewelddadige gang gaan. In Turkije vinden soortgelijke gewelddadigheden plaats, gepleegd door aanvankelijke 'vrienden'. Washington ziet Turkije al als een even onbetrouwbare partner als Pakistan.

Een ander fiasco van Erdogan is de omsingeling van Turkije door Poetins Rusland. Met de inlijving van de Krim is de noordkust van de Zwarte Zee voor Turkije afgesloten. De moslimse Tartaren aan wie de Turken zich verwant voelen, wordt er door de Russen het leven zuur gemaakt. Rusland heeft de militaire hulp aan Armenië opgevoerd en zijn luchtmachtbasis dicht bij de grens met Turkije versterkt. Aan de westkant van de Zwarte Zee is Transnistrië een Russische vazalstaat, zoals Ossetië en Abchazië dat aan de oostkant zijn. Afgelopen jaar kostte het de Russen weinig moeite zich aan Turkijes zuidflank in Syrië te nestelen.

Binnen de grenzen van Turkije zelf heeft Rusland ook voet aan de grond. Dat bewees een filmpje waarop je ziet hoe een Koerdische guerrilla met een Russische schouderraket een Turkse helikopter treft, die brandend op een berg te pletter slaat.

Despoot

Intussen bestaat steeds minder twijfel dat Erdogan in 2015 de oorlog tegen de Koerden bewust heeft hervat om de stemmen van Turkse nationalisten te winnen. Eerder leek hij de Koerdische kwestie vreedzaam te zullen oplossen. Nu verkeert Turkije in een burgeroorlog. Bij de parlementsverkiezingen vorige zomer verloor Erdogans AKP tientallen zetels aan de Koerdische HDP. Daardoor kan hij niet de benodigde tweederde van de stemmen bij elkaar krijgen om de grondwet in zijn voordeel te wijzigen.

De AKP noemt de nieuwe grondwet een presidentieel systeem à la Turka, niet veel anders dan het Amerikaanse of Franse systeem. Maar dat is niet waar. Obama en Hollande zijn geen dictators. Erdogan daarentegen krijgt onder de nieuwe grondwet alle bevoegdheden van een despoot. Hij benoemt de minister van Justitie die op zijn beurt de rechters benoemt. Die zijn aan hem onderhorig. Ook nu al doen de rechters angstvallig Erdogans zin: hij hoeft niet eens het bevel te geven hem te gehoorzamen.

Het is bekend dat rechters kritische journalisten de mond snoeren, maar dat zij ook de wraakzucht en misogynie van hun staatshoofd hebben overgenomen, bleek in het proces tegen de journaliste Arzu Yildiz, moeder van een kind van 6 en een baby van vier maanden. Arzu had verslag gedaan van geheime Turkse wapenzendingen aan de terroristische Nusra-rebellen in Syrië. De rechtbank strafte haar wegens 'spionage' met 20 maanden cel en ontzetting uit de ouderlijke macht. Een 'spionne' kan geen goede moeder zijn, luidde de verklaring.

Opportunisme

Wellicht was de oorlog in Zuidoost-Turkije niet te vermijden. Tijdens de vredesbesprekingen hebben zowel het Turkse leger als de PKK zich versterkt. Kort nadat de Koerdische HDP haar grote verkiezingswinst had gevierd, werden twee grote zelfmoordaanslagen op Koerdische bijeenkomsten gepleegd: meer dan 130 doden. De daders zouden van IS zijn, maar de Koerden stelden de Turkse staat verantwoordelijk op grond van oogluikende hulp aan de islamitische ultra-radicalen. Als wraak schoot de PKK twee agenten in hun bed dood. Meteen daarop brandde de oorlog los.

Een minder opportunistische president had de gemoederen kunnen kalmeren. Al was het maar met het aanbieden van condoleances aan de families van de slachtoffers. Die zijn er nooit gekomen. Die binnenlandse oorlog zal zeker nog tot de volgende verkiezingen of het referendum voor de nieuwe grondwet duren. Erdogan heeft de stemmen nodig van ultranationalisten als de Grijze Wolven.

Op instigatie van Erdogan heeft het Turkse parlement de onschendbaarheid van 80 Koerdische volksvertegenwoordigers opgeheven. Binnenkort zullen die wegens 'terrorisme' tot lange gevangenisstraffen worden veroordeeld. Ook deze antidemocratische maatregel is genomen om Erdogan aan genoeg stemmen te helpen om alleenheerser te worden.

Als Erdogan er al geen been in ziet het landsbelang op te offeren aan zijn eigen belang, verwacht dan niet dat hij de wetten die hem in het zadel houden (bijvoorbeeld die tegen kritische journalisten) afschaft in ruil voor visumvrij reizen naar Europa.

Betsy Udink is schrijfster. Haar nieuwste boek is Meisjes van Atatürk, zonen van de sultan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.