Opinie

Volk is juist boos omdat een elite ontbreekt

Sommigen verklaren het succes van nieuwe politici als Wilders en Trump uit het feit dat de 'elite' niet naar het volk luistert. Historisch gezien klopt dat niet. Van een elite is in de afgelopen eeuw juist geen sprake meer. Nooit eerder was de (westerse) samenleving zo egalitair. Het koningshuis verburgerlijkt, de adel sterft uit, geboorte garandeert niets meer en steeds meer mensen kunnen ongeacht hun afkomst een goede opleiding krijgen.

Geert Wilders Beeld anp

Het lijkt eerder de toegenomen sociale mobiliteit te zijn, die veel burgers ontevreden maakt. Als burgers gelijke kansen krijgen, voelen zij het ook wanneer dat niet genoeg oplevert. Ook als de welvaart voor iedereen toeneemt, blijft een piramidevorm bestaan waarbij slechts enkelen de top halen, velen in het midden blijven steken en enkelen onderaan bungelen.

Waar men zich in de vroegere standensamenleving neerlegde bij de gedachte dat een dubbeltje nu eenmaal geen kwartje wordt, kijkt men nu onrustig omlaag en omhoog. Waarom hij/zij wel en ik niet?

Besturen is onder deze omstandigheden een nieuwe kunst. De positie van de bestuurder spreekt niet meer voor zich. Hij/zij is niet hoger geboren en soms ook niet hoger opgeleid dan de mensen die hij/zij bestuurt. De bestuurder moet de zelfbewuste burger ervan zien te overtuigen dat de hogere positie hem toekomt.

De tactiek van politici heeft de afgelopen decennia bestaan uit het zoeken van 'contact met de kiezer'. Het streven naar 'minder afstand met de burger' klonk veelbelovend, maar had toch niet het gewenste resultaat. Het door D66 zolang bepleite referendum bijvoorbeeld, leidde eerder tot vervreemding en ondermijning van eigen politieke ambities.

Dicht bij het volk willen staan maar dat intussen willen besturen, is een lastige spagaat gebleken. Koningin Beatrix had al vroeg oog voor dit dilemma, toen zij vanaf de jaren zestig (tevergeefs) probeerde om aan het hof de burgers te weren. In haar elitaire opvatting over gezag stond ze alleen. De afgelopen decennia werd juist hard gewerkt aan het afbreken van vormen van hoogheid. De 'gewone burger' werd de grote politieke inspiratiebron.

Pim Fortuyn had als een van de eersten in de gaten hoe verlammend de paradox van de bestuurder als nederig dienaar van de burger is. Met zijn excentrieke eigenwijsheid omzeilde hij de mores. Hij richtte zich weliswaar rechtstreeks tot de burger, maar maakte die zwaaiend vanuit zijn Bentley ook duidelijk dat hij in niets op hem leek en bovendien lak had aan de vele en diverse afspraken die in de loop der jaren met hem gemaakt waren. En toen bleek dat dit nu juist was wat veel burgers wilden.

De 'lik mijn reet houding' die ook Trump en Wilders tonen ten aanzien van alles dat gevestigd is, inclusief hetgene dat door burgers zelf bevochten is, tilt hen boven de gewone orde uit. En dan blijkt dat Beatrix misschien toch gelijk had. Niet de aanwezigheid van een elite maakt burgers boos op de oude politiek, maar juist het ontbreken ervan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.