Volgens deze politicoloog zijn alle middenpartijen een beetje D66 geworden

'Er is helemaal geen crisis van de democratie, maar van de gevestigde partijen'

Met grote ogen kijkt hij je aan, verwonderd bijna. De democratie, in crisis? Híér? Kom op. Het systeem 'functioneert juist fantastisch', is 'veerkrachtig', en herstelt zichzelf keer op keer van volksopstanden, wankele coalities en induttende regenten, zegt UvA-politicoloog Tom van der Meer. Een fris geluid in deze tobberige tijden, die de 36-jarige hoogleraar ook nog eens trefzeker verwoordt in zijn essay Niet de kiezer is gek.

De lijsttrekkers Pechtold, Buma, Asscher en Rutte bij het NOS Jeugdjournaal. Beeld anp

Meneer Van der Meer, maakt u de zin eens af. De Tweede Kamerverkiezingen van 2017 worden de verkiezingen waarin...?

'... de nivellering van de politieke partijen voor iedereen zichtbaar wordt. Voor het eerst gaan we zien dat er een nieuwe politieke realiteit is ontstaan. Een politiek landschap gedomineerd door zes, zeven middelgrote middenpartijen, die allemaal rond de 15 of 20 zetels scoren. Stuk voor stuk partijen die door programmatische keuzes of bepaalde frames tijdelijk kunnen pieken of inzakken. Maar dat is ons nieuwe systeem. We moeten ermee leren omgaan.'

Ik had verwacht dat u zou zeggen: dit worden de verkiezingen waarin de populisten het zaakje overnemen.

'Ja, zo wordt het frame neergezet. Het verhaal van de populisten tegen de gevestigde partijen, met de VVD als drakendoder van het populisme. Maar het komt niet echt van de grond. Er hangt geen echte herschikking van het stelsel in de lucht, zoals bij de opkomst van Fortuyn in 2002. Duidelijk nieuwe thema's zijn er niet. En regeringsdeelname van de PVV lijkt niet aan de orde.'

Wat saai eigenlijk.

'De middenpartijen zijn allemaal een beetje D66 geworden. Wat in het midden ontbreekt, is dat men visies uitspreekt met een grote V. Dat je kiezers in elk geval een frame biedt waardoor ze de wereld kunnen bezien. Balkenende had het in 2002 over normen en waarden: dat sprak kiezers aan. Rutte omarmde in 2010 de economie als omvattend thema: meteen werd hij door de kiezer beloond.'

U verzet zich tegen de veel gehoorde klacht: de democratie is in crisis, de burger haakt af.

'Mijn stelling is: er is helemaal geen crisis van de democratie, er is een crisis van de gevestigde partijen. Als je kijkt naar de cijfers, is de tevredenheid over de democratie de afgelopen decennia juist gestegen.'

Intussen zou de PVV de grootste kunnen worden.

'Ja, en? Stel dat dat gebeurt. Vanuit systeemperspectief is dat geen enkel probleem. Dat is het alleen voor die gevestigde middenpartijen, die steeds dichter bij elkaar zijn komen te staan, inwisselbaarder zijn geworden. In reactie daarop zie je nieuwe partijen opkomen, van links en van rechts, die nieuwe onderwerpen op de agenda zetten. Zo ververst de politiek zichzelf vanuit de flanken. Een heel gezonde correctie.'

Maar het gemopper op Den Haag dan? En al die zwevende kiezers?

'De problemen liggen niet bij de kiezer. Die is mondiger geworden, geëmancipeerd geraakt. Dan is dit wat je krijgt: scepsis tegenover machthebbers, en kiezers die ook echt weer gaan kiezen. Dat is precies wat je wilt, want het houdt de politiek scherp. De echte problemen zitten bij de traditionele regeringspartijen die niet meer kunnen bouwen op een vaste achterban, maar wel vasthouden aan hun traditionele bestuurscultuur: meerderheidscoalities sluiten, de functies in het openbaar bestuur toekennen aan actieve partijleden. Dat is meer en meer achterhaald.'

Critici zeggen: we moeten de democratie herzien om de kiezer weer te betrekken. Stuiptrekkingen van de oude garde?

'Er worden de laatste tijd allerlei institutionele oplossingen aangedragen, zogenaamd om het vertrouwen te herstellen. Een hogere kiesdrempel, een verkiezingsloterij, stemdiploma's, een districtenstelsel zoals in de VS. Maar mijn betoog is dat we ons niet moeten vastklampen aan allerlei fantastisch klinkende alternatieven. Het zijn allemaal ideeën waarvan je met feitelijk onderzoek kunt laten zien of ze werken. En als we ze doorrekenen, of kijken naar de ervaringen in andere landen, dan blijken die hoogstaande alternatieven gewoon niet de oplossing. In sommige gevallen werken ze zelfs averechts.'

Ik noem een dwarsstraat: een hogere kiesdrempel. Met al die splinterpartijtjes en afsplitsingen in de Kamer is dat toch reuze handig?

'Wat weinig mensen beseffen is dat het aantal splinterpartijtjes ongeveer net zo groot is als 15, 25 en 35 jaar geleden: daaraan is niets veranderd. Wat wél is veranderd, is dat we nu met die middenpartijen zitten, waardoor de coalitievorming moeilijker wordt. Los je dat op door de kleintjes eruit te halen met een hogere kiesdrempel? Nee. Uit onderzoek blijkt dat het pas bij een kiesdrempel van een procent of 10, dus vijftien zetels, makkelijker wordt om coalities te sluiten. Maar dat is net zo'n hoge kiesdrempel als in Turkije.'

Wat zou uw belangrijkste aanbeveling wél zijn?

'Durf democratie actief uit te dragen. Durf gewoon hardop te zeggen dat de democratie het best goed doet. De afgelopen vijftien jaar wordt de crisis in de democratie wel héél vaak uitgeroepen. De kiezer wordt verweten wispelturig te zijn en geen vertrouwen meer te hebben. Maar nergens is het principe van one man, one vote zo radicaal doorgevoerd als bij ons. Daardoor is de parlementaire vertegenwoordiging van de bevolking enorm, kunnen ook de kleine splinters van zich laten horen en corrigeert het systeem zich telkens weer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.