Opinie Europa

Volgens de Duitslands oud-minister van Buitenlandse Zaken kan nostalgie Europa de das omdoen deze eeuw

De politieke gevolgen van de Brexit zijn nog verreikender dan de economische.

Joschka Fischer. Beeld EPA

Er zijn nog maar een paar maanden te gaan voordat Groot-Brittannië de EU formeel zal verlaten. Tot nu toe is het debat over de Brexit vooral economisch.

Maar de Brexit zal ook verreikende politieke gevolgen hebben. In de kern is de EU een politiek project, gebaseerd op een specifiek idee over het Europese statensysteem. Dit is waar de Brexit werkelijk over gaat. En het is de reden dat het Britse besluit om de EU te verlaten, met of zonder afspraken, een enorme invloed zal uitoefenen op de 21e-eeuwse Europese orde.

De kleine meerderheid van de Britten die in het referendum van 2016 voor Leave hebben gestemd, maakten zich niet druk over de economische voorspoed, maar over het opeisen van de volledige politieke soevereiniteit. Zij definiëren soevereiniteit in termen van het verleden van Groot-Brittannië als wereldmacht in de 19de eeuw. Het maakt niet uit dat het land nu een middelgrote Europese macht is met weinig tot geen kans ooit weer een mondiale speler te worden  binnen of buiten de EU.

Als de rest van het continent het Britse voorbeeld zou volgen en de voorkeur zou geven aan de 19de in plaats van de 21ste eeuw, zou de EU uiteenvallen. Ieder land zou teruggedrongen worden in een moeizaam systeem van soevereine staten die strijden om de suprematie en voortdurend elkaars ambities aftasten.

Onder zulke omstandigheden zouden Europese landen iedere echte macht ontberen, en zich dus voorgoed van het wereldtoneel moeten terugtrekken. Europa, verscheurd tussen transatlanticisme en eurazianisme, zou een makkelijke prooi worden voor de niet-Europese grootmachten van de 21ste eeuw. In het slechtste geval zou Europa zelfs een arena kunnen worden voor de gevechten van die grootmachten. Over het lot van de Europeanen zou elders beslist worden.

De oude, in aanzien en macht inboetende Europese orde van de 19de eeuw is oorspronkelijk voortgekomen uit de Dertigjarige Oorlog (1618-1648). Het middeleeuwse systeem dat eraan vooraf ging, gebaseerd op een universele kerk en een universeel keizerrijk, was tijdens de Reformatie ten onder gegaan. Na een reeks godsdienstoorlogen en de vestiging van sterke territoriale machten, werd dit systeem vervangen door het ‘Westfaalse systeem’ van soevereine staten.

Tijdens de daaropvolgende eeuwen regeerde Europa over de wereld, en was Groot-Brittannië zelf de dominante Europese macht. Maar het Westfaalse systeem werd vernietigd door de twee wereldoorlogen  in feite Europese oorlogen voor wereldoverheersing. Toen de kanonnen in 1945 zwegen, waren de Europeanen  zelfs de triomferende Europese Geallieerden  in de praktijk hun soevereiniteit kwijtgeraakt. Het Westfaalse systeem werd vervangen door de bipolaire orde van de Koude Oorlog, waarin de soevereiniteit berustte bij de twee niet-Europese kernmachten: de VS en de Sovjet-Unie.

De EU was bedacht als een poging op vreedzame wijze de Europese soevereiniteit te herwinnen, door de nationale belangen van de Europese staten bij elkaar te brengen en op elkaar af te stemmen. Het doel van deze poging is altijd geweest een terugval in het oude systeem van machtsrivaliteit, tegengestelde allianties en hegemonistische strijd te voorkomen. En de sleutel tot het succes ervan was een continentaal systeem, gebaseerd op economische, politieke en juridische integratie.

De Brexit heeft de materiële gevolgen van deze mate van integratie scherp in reliëf gezet. In de loop van de Britse onderhandelingen met de EU stak een oud probleem opnieuw de kop op: de Ierse kwestie. Toen de Ierse republiek en Groot-Brittannië eenmaal allebei tot de EU behoorden, verdween de drang naar de hereniging van Ierland, en kon de burgeroorlog tussen katholieken en protestanten in Noord-Ierland ten einde gebracht worden. EU-integratie betekende dat het er niet langer toe deed tot welk land Noord-Ierland behoorde. Maar nu de Brexit de geschiedenis in de achteruitrijstand zet, dreigen de spoken uit het verleden terug te keren. En er liggen nog meer van zulke conflicten op de loer op het continent.

Er is een nieuwe wereldorde in opkomst, die gecentreerd zal zijn rond de Stille Oceaan en niet rond de Atlantische Oceaan. Europa heeft slecht één kans om deze historische transitie tot een goed einde te brengen. De oude Europese natiestaten zullen geen partij zijn voor de nieuwe concurrentie, tenzij ze verenigd optreden. En zelfs dan zal het bereiken van Europese soevereiniteit grote inzet van politieke wil en vindingrijkheid vergen.

Het verlangen naar een roemrijk verleden is het laatste dat de Europeanen zal helpen de problemen waarmee zij worden geconfronteerd aan te kunnen pakken. Met of zonder Groot-Brittannië moet Europa haar toekomst ter hand nemen.

Joschka Fischer is oud-minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden