Column De jonge Rembrandt

Volgens Constantijn Huygens was de jonge Rembrandt een genie

Rembrandt, De berouwvolle Judas brengt de zilverlingen terug (Mattheus 27:1-5), 1629. Particuliere collectie

Het voormalige wonderkind Constantijn Huygens onderkent al vroeg het talent van Rembrandt.

Schilders zijn geen schrijvers. Van de jonge Rembrandt zijn geen brieven of persoonlijke notities overgeleverd, die hem vier eeuwen na dato nabij kunnen brengen. Het intiemste wat we van hem hebben, is zijn werk.

Gelukkig bestaat er één verslag van een ontmoeting met de jonge Rembrandt dat zo wervelend is geschreven, dat het het gemis een ogenblik doet vergeten. Dat verslag werd in 1629 op papier gezet door de 32-jarige Constantijn Huygens, de secretaris van stadhouder Frederik Hendrik, tijdens het beleg van Den Bosch. Terwijl de kanonnen bulderden, werkte Huygens onverstoorbaar aan het optekenen van zijn jeugdherinneringen.

Constantijn was een wonderkind dat vijf talen sprak en als jongetje al metrische verzen schreef in het Latijn – de taal waarin hij ook, begaafd en een tikkeltje pedant, zijn herinneringen op papier zette. Had hij al gezegd dat hij, naast voortreffelijk tekenen, ontwerpen en uitvinden, ook goddelijk luit speelde?

Huygens was opgeleid voor een toekomst aan het hof. Hij genoot het hoogste onderwijs, werd in Europa geïntroduceerd in de juiste kringen en kreeg een intensieve artistieke vorming, zodat hij in gesprek met kunstconnaisseurs geen seconde stilviel.

Als secretaris van Frederik Hendrik, voor wie hij ook bemiddelde bij het verstrekken van kunstopdrachten, maakte Huygens een ronde langs schildersateliers. In 1628 bezocht hij in Leiden ‘een jong en edel schildersduo’: Jan Lievens en Rembrandt.

Constantijn Huygens typeerde de twee jonge schilders – over wie nog geen letter was gepubliceerd – opmerkelijk scherp. ‘Zo voor de vuist weg durf ik wel te stellen dat Rembrandt in trefzekerheid en levendigheid van emoties de meerdere is van Lievens. Omgekeerd wint deze het door een grootsheid in vinding en in gewaagdheid van onderwerpen en vormen.’

Op de ezel stond – de verf nog nat, niet helemaal af – Rembrandts Berouwvolle Judas. Als loon voor zijn verraad van Christus heeft Judas dertig zilverlingen ontvangen. Verscheurd door spijt komt hij naar de tempel en werpt de hogepriesters de munten voor de voeten.

Huygens kon zijn ogen niet geloven. ‘Judas die het uitschreeuwt, die smeekt om vergiffenis, die echter geen hoop meer heeft en in wiens gezicht alle sporen van hoop zijn uitgewist; de blik verwilderd, de haren uitgerukt, de kleren gescheurd, de armen verwrongen, de handen tot bloedens toe ineengeknepen; in blinde opwelling is hij op zijn knieën neergevallen, heel zijn lichaam gekronkeld in deerniswekkende afzichtelijkheid.’

Hij had een genie ontdekt. ‘Bij geen Protogenes, Apelles of Parrhasius is ooit opgekomen of zou, mochten zij op aarde terugkeren, ooit kunnen opkomen wat door een jongen, door een Hollander, door een molenaar die nog geen baard heeft, in één mensenfiguur is bijeengebracht en in zijn totaliteit weergegeven. Verbazing overvalt mij als ik dit zeg. Hulde, Rembrandt!’

Afgelopen week stond ik samen met twee eminente boekgeleerden in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag gebogen over Huygens’ originele manuscript. In een baan van licht lag op een kussen het dikke, in perkament gebonden convoluut. We openden het boek, zoals hogepriesters de Heilige Schrift, en bladerden naar de vijf dichtbeschreven bladzijden. Onze wijsvingers gleden over het ruwe 17de-eeuwse papier, regel na regel. We lazen stukken in het Latijn, daarna de Nederlandse vertaling van C.L. Heesakkers, en verbaasden ons. Nergens verraadde het gelijkmatige handschrift van de secretaris enige emotie, maar o wat schreef hij trefzeker.

Woorden klonken als zilvergerinkel.

Hulde, Huygens!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden