Vluchtelingen zijn echt hun 'eigen soort' niet ontvlucht

Ik pleit ervoor vluchtelingen in kampen toegang te geven tot de elementairste mensenrechten.

'In werkelijkheid leven de meeste vluchtelingen al lang dicht op elkaar gepropt en wil ik juist hun vrijheid verruimen.' Foto Aurélie Geurts

Als je een column wijdt aan andermans essay, dan is het wellicht handig om dat ook te lezen en niet alleen even in een boekhandel door te bladeren. Zo niet Erdal Balci, die in een overigens fraaie literaire column mijn essay Nergensland na een vluchtige blik veroordeelt als een gevaarlijk hersenspinsel en mij als een romanticus zonder werkelijkheidszin (O&D, 24 oktober).

Volgens Balci wil ik vluchtelingen bij elkaar stoppen in 'Zatopia', ver weg van de beschaafde en vrije wereld, terwijl ze juist 'de eigen soort' ontvluchten. Als je vluchtelingen bij elkaar zet, zegt Balci, dan zullen zij homo's vermoorden, vrouwen onderdrukken, mannen besnijden en zich tot religieuze fanatici ontpoppen.

Mensonwaardige omstandigheden

Hoezeer deze angstaanjagende beschrijving ook tot de populaire verbeelding spreekt, in Balci's redenering gaat bijna alles mis.

Ten eerste wil ik mensen helemaal niet in rechteloze steden bij elkaar zetten. In werkelijkheid leven de meeste vluchtelingen al lang dicht op elkaar gepropt en zou ik juist hun vrijheid willen verruimen.

Op dit moment zijn er wereldwijd 65 miljoen mensen in diaspora, op de vlucht voor oorlog, geweld en onderdrukking. Een fractie van hen reist naar Europa, ongeveer 85 procent blijft in de regio van hun herkomstland. Daar leven zij in mensonwaardige omstandigheden, dikwijls als illegalen in de krottenwijken van derdewereldsteden en heel vaak in grote kampen van de UNHCR of andere hulporganisaties.

Als voorzitter van Stichting Vluchteling bezocht ik de afgelopen jaren een groot aantal van deze kampen en was ik diep geraakt door wat ik aantrof: de rijen tenten en zelfgefabriceerde hutten, het gebrek aan voorzieningen en vooral de zinloosheid en wanhoop die het leven van miljoenen, vaak minderjarige mensen regeert.

Vluchtelingen mogen er niet werken, er is nauwelijks onderwijs, geen privacy en geen bewegingsvrijheid. Als je bedenkt dat een vluchteling gemiddeld zeventien jaar moet wachten tot hij zich weer ergens kan vestigen en zijn leven kan hernemen, dan is het een wonder dat het leven in de kampen nog overwegend vreedzaam is.

Vluchtelingen gaan niet over tot moordpartijen, de systematische onderdrukking van vrouwen of de vestiging van een islamitische staat. Ze zijn dan ook niet 'de eigen soort' ontvlucht, zoals Balci zegt, maar totalitaire heersers (zoals in Syrië), religieuze regimes en georganiseerd etisch geweld en hunkeren naar vrijheid en vreedzaamheid.

Toekomstperspectief

In Nergensland probeer ik antwoord te geven op de vraag hoe wij miljoenen vluchtelingen in de herkomstregio's een menswaardiger bestaan en enig toekomstperspectief kunnen geven, ervan uitgaand dat zij in die groten getale in Europa en in de Verenigde Staten niet welkom zijn.

Mijn relatief eenvoudige voorstel is om de bestaande kampen geleidelijk om te vormen tot zelfvoorzienende gemeenschappen, vrijplaatsen onder toezicht van de internationale gemeenschap. Je kunt mensen hulpgoederen blijven geven waarvan zij net in leven blijven, je kunt ze ook de vrijheid geven om te gaan werken, ze helpen scholen te stichten en democratisch zelfbestuur te ontwikkelen.

Ik pleit er, kortom, voor om vluchtelingen in de kampen toegang te geven tot de elementairste mensenrechten. Daarbij heb ik het zinnebeeld 'Zatopia' gecreëerd, een stad die verrijst in het huidige, kolossale kamp Zaatari op de grens van Syrië en Jordanië. Dat is geen blauwdruk, maar een oefening in het denken in oplossingen, een poging om een opening in de sombere werkelijkheid te slaan.

Ik ben me ervan bewust dat je gemakkelijk ten prooi valt aan cynisme en ridiculisering als je buiten de gebaande paden van het gepolariseerde debat over migratie treedt. Tegen degenen die, zoals Balci, achteroverleunen en smalend roepen dat dit belachelijk is en niet gaat werken, zou ik willen zeggen: alsjeblieft, kom met een beter idee. Ik ben de eerste om dat te omhelzen en mijn voorstel te begraven. Maar tot die tijd houd ik eraan vast.

Femke Halsema is publicist, programmamaker en toezichthouder.


De droom van Halsema, de kritiek van Balci

De opvang van vluchtelingen moet radicaal anders, zegt Femke Halsema (+). Je moet in hen investeren, er is geen alternatief.

Erdal Balci helpt Femke Halsema uit haar droom: 'In Zatopia zullen homo's door hun broers omgebracht worden.'

Meer over