Opinie

Vluchtelingen een bedreiging? Leer van het Romeinse rijk

Het Romeinse rijk viel door de komst van vreemdelingen, stelt premier Rutte.  Maar die conclusie klopt niet. Die 'barbaren' brachten het Romeinse rijk juist tot bloei. Laten we daar lering uit trekken.

Als gladiator verklede mannen voor het Colosseum in Rome.Beeld reuters

'We weten het van het Romeinse Rijk: als je de buitengrenzen niet meer bewaakt, is dat het begin van het einde', zei premier Rutte in een recent debat over de vluchtelingencrises. De opmerking van premier Rutte over de noodzaak van het bewaken van de Europese grenzen om 'het gevaar van buiten' te keren is een contemporaine variatie op een zeer klassiek procedé.

Deze werkwijze behelst het indelen van de wereld in 'wij' en 'zij' en het vervolgens koppelen van sterke waardeoordelen zoals 'beschaafd' versus 'barbaars' aan die categorieën. Vanuit een dergelijke optiek is wat van buiten komt als vanzelfsprekend barbaars en moet dus gestopt worden omdat het anders de beschaving, onze beschaving aan zal tasten. Om zijn bewering kracht bij te zetten verwees hij naar het Romeinse Rijk. Ook dat is een beproefd procedé.

Al eeuwenlang gebruiken politici in Europese landen het voorbeeld van het Romeinse imperium om hun eigen rijk of natiestaat te spiegelen. Doorgaans, uiteraard, alleen wat betreft die aspecten die nuttig zijn voor het eigen vertoog. Daarbij wordt het Romeinse Rijk vaak voorgesteld als een goed georganiseerde proto-Europese natiestaat die door een sterke, eigen culturele identiteit eeuwenlang succesvol het wereldtoneel heeft kunnen domineren. Zo ook Rutte.


Achterhaalde stereotypen

Verwijzingen naar historische ontwikkelingen en naar een lange-termijn perspectief zijn buitengewoon zinvol, juist bij het huidige debat. Daarbij moet dan echter wel verder voorbij worden gegaan aan ingesleten en inmiddels achterhaalde stereotypen.

Sentimenten als 'Nee tegen het AZC!' waren de Romeinse wereld niet vreemd. In zijn 'Satiren', geschreven tussen 100 en 130 na Christus, scheldt de Romeinse dichter Juvenalis heel wat af tegen de nieuwkomers in zijn stad, vooral Grieken en andere Oosterlingen moeten het ontgelden. Juvenalis weerspiegelt een vorm van ethnocentrisch discours dat een natuurlijk kenmerk vormt van het functioneren van alle groepen.

Om een 'wij' te kunnen benoemen en handhaven moet er immers een 'zij' geconstrueerd worden. Bij die constatering zijn echter twee zaken van het groot belang. Ten eerste dat 'wij' en 'zij' geen absolute categorieën zijn: Amsterdammers en Rotterdammers zijn soms zeer verschillende groepen maar vormen als Nederlanders samen een groep tegen Duitsers, terwijl Nederlanders en Duitsers een groep kunnen vormen tegenover Zuid-Europese landen etcetera.

Ten tweede dat dit discours dient als een verhaal om de wereld inzichtelijk te maken en dat dikwijls weinig van doen heeft met een veel complexere werkelijkheid. Het voorbeeld van Juvenalis laat dat mooi zien. Terwijl hij uithaalt naar 'die vervloekte Grieken' sprak de Romeinse keizer en elite zelf Grieks en werd overal in het Rijk driftig Homerus gelezen en becommentarieerd.


Openheid voor de 'ander'

Het Romeinse Rijk kenmerkte zich ook in bredere zin door een enorme openheid voor de 'ander'. De sociale mobiliteit was relatief hoog wat resulteerde in keizers uit voormalige barbaarse provincies als Spanje (Hadrianus en Trajanus) en Noord-Afrika (Septimius Severus) op de troon. Onder diezelfde Septimius Severus, die regeerde van 193 tot 211 na Christus, bestond de Romeinse Senaat al voor ongeveer 60 procent uit niet Italische senatoren.

De Romeinen, zo lijkt het, beseften dat de 'ander' een cruciale rol kon, moest spelen bij de ontwikkeling van het eigene. Daartoe werd de eigen identiteit flexibel gedefinieerd. Want hoewel Rome zich vaak als ethnocentrisch superieur presenteerde, stond het in werkelijkheid op de schouders van de culturen in het Middelandse Zeegebied en het Nabije Oosten die haar voorgingen en omringden - en dat wisten de Romeinen dondersgoed.

Om dat te beseffen kunt u het beste een dag door de stad Rome en haar vele musea dwalen. Al het 'Romeinse' dat u daar ziet is namelijk in feite of Grieks of Etruskisch of Egyptisch of afkomstig uit de Hellenistische Oriënt. En dan laten we de Bataven van de keizerlijke garde nog buiten beschouwing.

Vanaf haar allereerste begin heeft Rome de barbaar voor de poorten gebruikt voor de eigen innovatie. Met als noodzakelijke implicatie dat de definitie van dat 'eigen' zich voortdurend aanpaste aan de snel veranderende werkelijkheid van een turbulente wereld. Het binnenhalen van de 'ander' is dus niet noodzakelijkerwijs het begin van het einde, zoals premier Rutte betoogde, maar in potentie juist het begin van innovatie en vooruitgang. Dát is wat de Romeinse wereld laat zien.

Een van de meest zinnige opmerkingen in het debat werd daarom gemaakt door Dieter Zetsche, topman van het Duitse Daimler, toen hij zie: 'Wie het verleden kent, mag hen niet wegsturen. Wie het heden ziet, kan hen niet wegsturen. Wie aan de toekomst denkt, zal hen niet wegsturen.'

Het werkelijke probleem van deze crisis is het Europese onvermogen zich flexibel aan te passen aan een werkelijkheid die sneller verandert dan we gewend zijn en ons lief is. Een makkelijke oplossing voor dat probleem is er niet. Maar het construeren van absolute wij/zij categorieën door middel van een foutief beroep op het Romeinse Rijk zal althans zeker niet helpen.

Miguel John Versluys is als klassiek archeoloog verbonden aan de Universiteit Leiden. Van 2010 tot 2015 leidde hij het door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) gefinancierde onderzoeksproject Cultural innovation in a globalising society. Egypt in the Roman world.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden