Essay Winkelen met zwarte piet

Vijfenhalf jaar na de eerste rechtszaak is de ouderwetse Zwarte Piet zijn imperium al kwijt

Beeld Hans Klaverdijk

Eerst beïnvloedt een traditie de commercie, daarna beïnvloedt de commercie een traditie. Zwarte Piet is voor de middenstand een (te) heet hangijzer geworden, betoogt Olaf Tempelman.

Het kan zo snel gaan dat recent verleden wel de 18de eeuw lijkt: vijfenhalf jaar geleden was Zwarte Piet op de redactie van deze krant nog een onderwerp voor het ‘departement folklore’. Omdat ik in mijn Oost-Europese jaren had geschreven over zaken als regenrituelen en ceremoniële kerstvarkens, vond de chef verslaggeverij de bodemprocedure die tegenstanders van Zwarte Piet bij de Amsterdamse bestuursrechter hadden aangespannen destijds ‘een leuke zaak’ voor mij.

Leuk: dat adjectief werd voorjaar 2014 nog gebruikt voor het dossier van de knecht van de Sint. Zo was ik er per ongeluk bij toen die knecht voorgoed uit het departement folklore verhuisde naar het departement open zenuwen.

Kwaad bloed

Weinigen die daar destijds op anticipeerden. In 2013 had de Jamaicaanse VN-consultant Verene Shepherd in het land van Zwarte Piet kwaad bloed gezet door deze figuur ‘een terugkeer naar de slavernij in de 21ste eeuw’ te noemen. Shepherd werd gezien als iemand van ver weg die van Nederlandse tradities geen kaas had gegeten. Lokale rechters werden geacht beter te weten. Op de hoorzitting van de bestuursrechter op 22 mei 2014 waren geen ‘aanhangers’ van Zwarte Piet: hun organisatie begon pas na de rechtszaak. In de zaal zaten merendeels Surinaamse Nederlanders van de beweging Kick Out Zwarte Piet. Vrijwel zonder uitzondering voorspelden ze dat Sints knecht juridisch vrijuit zou gaan: het kon niet anders of ook de Nederlandse rechter had een bord voor de kop.

Op 3 juli deed de rechter uitspraak. Het eerste half uur verklaarde die allerhande wetsartikelen die de eisers hadden aangevoerd óf niet geschonden óf niet van toepassing. De aanwezigen anticipeerden al op Zwarte Piets vrijspraak toen de rechter stelde dat de eisers terecht een beroep hadden gedaan op artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, het recht op bescherming van de privésfeer: voor zwarte Nederlanders is de Zwarte Piet-­figuur dermate onaangenaam dat zijn aanwezigheid in sinterklaastijd hun ­levens in negatieve zin beïnvloedt.

De zaal barstte ter plekke in vreugde uit. Frank King, advocaat en woordvoerder van de eisers, werd door fans na ­afloop vergeleken met Martin Luther King. Hij verzekerde alle aanwezigen dat er zojuist geschiedenis was geschreven en voorspelde een snel einde van het ­imperium van Zwarte Piet in Nederland.

Kloof

Ik fronste toen de wenkbrauwen. Hoezo einde van een imperium? Een mens die andermans levens negatief beïnvloedt, kun je zes maanden onvoorwaardelijk geven; een traditie die hetzelfde doet, laat zich niet in de boeien slaan. Ik heb stukken uit 2014 teruggelezen. Verschijnselen die vijf jaar later kenmerkend zijn geworden voor de sinterklaastijd, werden meteen na de rechtszaak voorzien, door mij en flink wat anderen: aanhangers van de traditie die de voeten in het zand zetten, aanvaringen tussen voor- en tegenstanders, hooliganisme bij het defensiecorps van de ouderwetse knecht en een kloof tussen Randstad en provincie. Hoe verder je in Nederland oostwaarts of zuidwaarts reist, hoe vaker je de knecht van de Sint nog in zijn traditionele gedaante ziet.

‘Nodeloos kwetsende knechten’ geven in 2019 nog volop acte de présence. Toch is die uitspraak van Frank King over het einde van Zwarte Piets imperium profetisch gebleken.

Wat ik destijds onderschatte, is de mate waarin ‘gedoe an sich’ een traditie beschadigt. Een politicus of een film kan van controverse profiteren, een traditie niet.

Een in opspraak geraakte politicus trekt soms extra stemmen, een film die de gemoederen verhit, lokt nieuwsgierigen naar de bioscoop. Wordt een traditie inzet van ophef, ruzies en knokpartijen, dan keren mensen die ‘het graag leuk houden’ zich ervan af, bewust dan wel on­bewust, ook al waren ze op die traditie gesteld. Die mensen zijn met velen, maar in tegenstelling tot volk dat graag stenen in de vijver gooit, hoor je ze ­weinig.

Deze krant plaatste onlangs een korte doch inzichtelijke brief van een moeder die vertelde dat haar dochter het sinterklaasfeest vanwege de toestanden simpelweg ‘niet leuk meer’ vindt.

Restanten van een pro-Zwarte Piet poster op een winkel in Den Haag. Beeld ANP

Niet leuk: dat is het dossier van de knecht van de Sint in 2019. Dat heeft zijn weerslag op de beleving van het sinterklaasfeest én het commerciële gebruik ervan. Als er één beroepsgroep een antenne heeft voor wat wel en niet ‘leuk’ is, dan die der koopmannen. Wordt een ­traditie een open zenuw, dan wordt die allengs minder geschikt voor de verkoop van spullen. Een rechtszaak maakt een traditie commercieel kwetsbaar; gaan Pegida en PSV-fans voor de traditie knokken, dan is het einde oefening. Zoals deze krant schreef: Pegida heeft met een paar acties al meer voor de ondergang van de ouderwetse knecht gedaan dan Kick Out Zwarte Piet met jaren van protesten.

Het rijk van Zwarte Piet was in hoge mate een commercieel imperium. Deze figuur was al vanaf de vroege herfst de aanjager van de BV Heel Holland Koopt. Wie weleens in een supermarkt of winkelcentrum komt, kan constateren dat dit handelsrijk in 2019 barsten vertoont. Niet alleen is de frequentie waarin de knecht nog in zijn ouderwetse gedaante in winkelschappen opdoemt drastisch geslonken, het sinterklaasfeest in het ­algemeen heeft in vergelijking met vijf jaar geleden veel commercieel terrein moeten prijsgeven.

Koopmannen

Nog steeds vindt tweederde van de ­Nederlanders dat Sints knecht niet moet veranderen. Reken maar dat daar veel middenstanders bij zitten. Maar wie een handel heeft, is altijd op zijn hoede voor ‘gedoe’ dat de handel kan schaden. Geen representant van de BV Heel Holland Koopt is zo dom dat aan de grote klok te hangen. Nazomer 2014 kreeg de Hema een flinke golf haat over zich heen toen een mail uitlekte waaruit bleek dat de warenhuisketen van plan was in 2015 met Zwarte Piet te stoppen. GeenStijl riep op tot een boycot van ‘grootwinkelbedrijven die hun zwakke ruggegraat­ ­laten zwabberen naar de schreeuwende wens van een paar hoofdstedelijke radicaaltjes’.

Koopmannen die voor ‘Hemagate’ nog niet snapten dat je aanhangers van Zwarte Piet geen rode lap moet voorhouden, die snapten het daarna wel. En dus wordt Zwarte Piet net zo onopvallend afgebouwd als de hypotheekrenteaftrek. Verschillen met vorig jaar springen in uw winkelcentrum niet meteen in het oog. Zou u vandaag uw winkelcentrum kunnen zien zoals het oogde in november 2013, dan zouden de verschillen meteen opvallen. Eerst beïnvloedt een traditie de commercie, daarna beïnvloedt de commercie een traditie. Elke traditie die omstreden raakt, is gedoemd tot de marge van de samenleving. Eenmaal in die marge, is een traditie vaak extra weerbarstig. Je zult nog vele decennia de ouderwetse Zwarte Piet in Nederland kunnen zien, maar zijn imperium is hij vijfenhalf jaar na de rechtszaak al kwijt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden