Vijf geboden voor een goede diplomaat

Het is spijtig dat Halbe Zijlstra niet meer kan profiteren van de 'vijf geboden voor een goede diplomaat' van zijn legendarische voorganger als minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel, betoogt Anet Bleich.

Halbe Zijlstra verlaat het Binnenhof nadat hij op 13 februari is afgetreden als minister van Buitenlandse Zaken. Beeld epa

Door af te treden heeft minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra gedaan wat hij kon om de schade die hij zelf had toegebracht aan de Nederlandse onderhandelingspositie tegenover Rusland te beperken. Het nepnieuws dat hij eerder verspreidde over een zogenaamde ontmoeting met president Poetin had Zijlstra als onderhandelaar namens Nederland immers uiterst kwetsbaar gemaakt. Op ieder gewenst moment zouden de Russen kunnen zeggen: 'U beweert dat onze versie van het ongeluk met de MH-17 niet klopt? Terwijl uzelf van alles heeft verzonnen?!'

Het heengaan van de minister en de strenge houding van de Tweede Kamer heeft de tegenpartij dit wapen echter uit handen geslagen, want op het verwijt dat de minister heeft gelogen kan nu worden geantwoord: 'daarom is hij dan ook geen minister meer, zoiets wordt bij ons niet getolereerd.' Er is weer sprake van een gelijk speelveld, al moest hiervoor het paardenmiddel van een afgedwongen opstappen worden ingezet.

Bij mijn research voor de biografie van Max van der Stoel - minister van Buitenlandse Zaken van 1973 tot 1977 in het kabinet-Den Uyl en in de jaren negentig bemiddelaar in tal van Europese conflicten als Hoge Commissaris inzake de Minderheden van de OVSE - ben ik veel te weten gekomen over het arsenaal waaruit een goede diplomaat kan putten. Je nooit laten betrappen op een aantoonbare onwaarheid is uiteraard een van die geboden, dat ligt nogal voor de hand.

Een slokje wodka

Belangrijk is ook het creëren van een ontspannen sfeer tussen de onderhandelingspartners, bijvoorbeeld door de gesprekken te laten plaatsvinden in een plezierig oord, zoals het Zwitsers-Italiaanse Locarno. Van der Stoel noemde dat 'de conferentie-methode'.

Hij overlegde inderdaad in Locarno met vertegenwoordigers van Oekraïne en de Krim over het verlangen van de Krim naar meer autonomie. Het akkoord dat hieruit voortkwam, hield stand tot na de Maidan-revolutie in 2013. Van der Stoel was zich ook bewust van de positieve rol die een slokje alcohol hierbij kon spelen. 'Na een drankje of hopelijk meer komen de tongen los en ontwikkelen de contacten zich', liet hij zich eens ontvallen. Zelf had hij het met dit aspect van zijn werk trouwens wel eens moeilijk; als zeer matig drinker zag hij op tegen het uitbrengen van talrijke toosts met wodka, wat standaard was in het contact met Oost-Europeanen.

Een gebod dat bij Max van der Stoel in goede handen was, is het betrachten van discretie. Stille diplomatie waarvan de inhoud achter de schermen blijft. Klassiek voorbeeld is de missie die Van der Stoel op verzoek van premier Wim Kok ondernam om de vader van Máxima, Jorge Zorreguieta, over te halen het huwelijk van zijn dochter niet bij te wonen. De komst van Zorreguieta die een hoge functie bekleedde onder de dictatuur van generaal Videla, had de feestvreugde in Nederland flink kunnen verstoren. Maar de vader van de toekomstige koningin beschouwde het aanvankelijk als een blijk van zwakte en vernedering als hij weg zou blijven. Twee keer, in New York en Sao Paulo onderhandelde Van der Stoel in het diepste geheim met de Argentijn. Met succes.

Max van der Stoel in 2010. Beeld anp

Discretie is vooral van belang voor het voorkomen van gezichtsverlies, want als een van de betrokken partijen vreest gezichtsverlies te lijden, is er een groot risico dat hij zich extra star gaat opstellen. Max van der Stoel was de eerste die op een bijeenkomst van ministers van de NAVO aan de kaak stelde dat twee leden van dit bondgenootschap dat tot doel had vrijheid en democratie te verdedigen zelf dictaturen waren, namelijk destijds Portugal en Griekenland. Maar hij bracht die kritiek zonder de beide landen bij naam te noemen: om gezichtsverlies te voorkomen.

Het allereerste gebod voor een goede diplomaat is dat hij zijn dossiers kent. Op dit gebied was Van der Stoel onovertroffen. Bij zijn pogingen om in de Baltische landen Letland en Estland de relatie met de Russische minderheden te verbeteren en zo de spanning met Rusland te verminderen, bleek hij de Estse en Letse wetten minstens zo goed te kennen als de betrokken ambtenaren en deed hij nauwkeurige suggesties voor nieuwe wetgeving.

'Van het begin af aan was ik enorm geboeid door zijn methode van werken', aldus Van der Stoels toenmalige medewerker Frans Timmermans, 'een probleem heel precies tot in de details analyseren. Heel erg gericht op het vinden van een oplossing.' Ook Timmermans' voorganger Rob Zaagman was gefascineerd door Van der Stoels manier van werken: 'Ik heb het wel eens een masterclass internationale diplomatie genoemd.' Het is spijtig dat Halbe Zijlstra niet meer kan profiteren van Van der Stoels 'vijf geboden voor een goede diplomaat'. Zijn opvolger kan dat hopelijk wel.

'De stille diplomaat - Max van der Stoel, 1924-2011' van Anet Bleich verschijnt vandaag bij uitgeverij Balans.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden