Opinie

Verzelfstandiging is jammerlijk mislukt

Voordeel van terughalen van ProRail naar het ministerie is dat verantwoordelijkheid voor falen helder is.

Exterieur van de nieuwe verkeersleidingspost van ProRail. Beeld anp

Het kabinet overweegt ProRail haar zelfstandige status te ontnemen en onder te brengen bij het ministerie van Infrastructuur & Milieu, zo blijkt dit weekend uit berichten op de site van de Volkskrant. Of dat de situatie op het spoor verbetert, is een open vraag, maar het maakt in ieder geval een voorlopig einde aan het zwartepieten op het spoor.

De staatssecretaris van Transport vertoeft doorgaans veilig achter een muur van zelfstandige organisaties zoals NS en ProRail. Rijden de treinen niet op tijd, doen de wissels het niet, of vallen er te veel diensten uit, dan krijgt NS een boete of ProRail een stevige vermaning. Pas als de storm zo groot wordt als onlangs gebeurde in het Fyra-debat krijgt de bewindspersoon de wind van voren in de Kamer. Dat kostte staatssecretaris Mansveld haar positie.

Veelvoorkomend fenomeen

Maar vaak komt zoiets niet voor. In de praktijk is er meestal kritiek op de zondebokken ProRail en NS en blijft de minister of staatssecretaris buiten schot.

ProRail is maar één voorbeeld van een veelvoorkomend fenomeen: de versnippering van overheidsdiensten in allerlei zelfstandige organisaties. Ooit was verzelfstandigen de heilige graal bij het hervormen van de overheid. Dankzij de verzelfstandiging van publieke organisaties zou de uitvoering goedkoper én beter kunnen. Organisaties zoals het UWV, de Sociale Verzekeringsbank en ook ProRail zouden op afstand van het ministerie zakelijker en dichter bij de burger kunnen werken.

En dat lijkt jammerlijk mislukt, zo blijkt onder meer uit mijn promotieonderzoek. De versnippering van de dienstverlening heeft niet tot aantoonbare kostenbesparingen geleid. Mijn onderzoek laat daarnaast zien dat gebruikers amper iets merken van uitvoering 'dichtbij de burger'. Boze gebruikers geven hoogstens een zelfstandige organisatie de schuld van falende dienstverlening. Ook het SCP liet een aantal jaren geleden al zien dat de gemiddelde Nederlander zich totaal niet bezighoudt met de vraag wie zijn diensten levert.

Micromanagement

Een aantal oorzaken is denkbaar voor het niet uitkomen van de verwachtingen van verzelfstandiging. Eén oorzaak is dat de belangen van zelfstandige organisaties soms tegengesteld zijn. Rijdt een trein niet op tijd, dan is het voor NS de beste optie om de trein te laten uitvallen, want die telt dan niet meer mee in hun punctualiteitscijfers. Maar voor ProRail is het liever laat dan nooit, want zij wordt afgerekend op het aantal treinen dat rijdt op het spoor.

Er wordt soms gewezen op de landen om ons heen, waar de spoorbeheerder vaak een zelfstandige afdeling is binnen het grotere concern, zoals bij de Deutsche Bahn. Een dergelijke constructie zou in ieder geval een aantal neuzen dezelfde kant op kunnen laten wijzen.

Op het spoor lijkt ook het micromanagement van de Kamer en het kabinet een oorzaak voor het falen van verzelfstandiging. Het is moeilijk voor te stellen dat de aandeelhoudersvergadering van een beursgenoteerd bedrijf de aanwezigheid van toiletten op de agenda heeft. Maar op het spoor is sprake van een andere realiteit: dan lijkt het wel of politici het liefst zelf treinen bestellen, inrichten en misschien zelfs besturen. Ondanks de formele afstand kan de politiek zich maar moeilijk echt afzijdig houden van het dagelijks bestuur van verzelfstandigde organisaties.

Verbeteringen

Om de huidige situatie te verbeteren moeten keuzes worden gemaakt. Het 'terughalen' van de zelfstandige organisaties is niet de enige oplossing, een volledige privatisering is net zo goed een optie. Maar zolang ministers en Kamer zich blijven bemoeien met de dagelijkse gang van zaken bij zelfstandige uitvoeringsorganisaties zullen verbeteringen niet snel optreden.

Kiezen voor het terughalen van ProRail naar het ministerie kan er wel voor zorgen dat de verantwoordelijkheid voor toekomstig falen ondubbelzinnig bij de politiek verantwoordelijke bewindspersoon komt te liggen.

Sjors Overman, als onderzoeker verbonden aan de Universiteit Utrecht.

Sjors Overman promoveerde aan de Radboud Universiteit op het proefschrift Great Expectations of Autonomous Agencies / Grootse verwachtingen van verzelfstandigingen. Het proefschrift gaat over de effecten van verzelfstandigingen voor de publieke sectoren van Europese landen.

Sjors Overman, als onderzoeker verbonden aan de Universiteit Utrecht
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden