Vertrouwt u uw gegevens straks toe aan deze man?

Referendum inlichtingenwet

Op 21 maart beslist Nederland over de 'sleepwet'. Het is voor veel kiezers een lastige keuze, blijkt uit de peilingen. Want, wat betekent de wet in de praktijk? Huib Modderkolk scheidt de spookbeelden van de werkelijkheid.

Rob Bertholee, directeur-generaal van de AIVD, bij de perspresentatie van het jaarverslag van 2017. Foto anp

En? Weet u het al? Over anderhalve week dient u 'voor' of 'tegen' aan te kruisen bij het referendum over een wet die verregaande bevoegdheden formuleert voor de Nederlandse inlichtingendiensten.

Goede kans dat u nog twijfelt, zoals 30 procent van het electoraat, blijkens een peiling van I&O Research uit februari. En om maar meteen de verwachtingen te temperen: ook na dit artikel zult u waarschijnlijk nog twijfelen. De wet is namelijk complex en valt lastig samen te vatten in goed of fout. Dat ligt niet aan de hoeveelheid informatie die erover verstrekt is. In de afgelopen weken is meer gesproken over de implicaties van de wet dan toen de Eerste en Tweede Kamer er vorig jaar over moesten oordelen. Er zijn informatiewebsites, online testjes, podcasts. Rob Bertholee, het hoofd van de AIVD die normaal gesproken eens per jaar bij zijn eigen dienst het jaarverslag toelicht en nu gretig elke kans aangrijpt om de wet te verdedigen, is inmiddels bijna vaker op tv dan Matthijs van Nieuwkerk.

Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist van de Volkskrant en schrijft al enkele jaren over het werk van geheime diensten.

Op zich goed voor het debat, maar er is een reden dat zo veel mensen nog twijfelen. Er ontbreekt iets - zoals vaker als het over de bevoegdheden van de geheime diensten gaat. Het gaat in discussies veel over de wettekst en weinig over de praktijk. Veel over abstracties als veiligheid en privacy en weinig over de gevolgen voor een willekeurige inwoner van Nederland. Ondertussen vliegen de spookbeelden, overdrijvingen en dooddoeners over en weer. Kortom, er ontbreekt iets waardoor het voor u zo ingewikkeld wordt om een keuze te maken.

Laat ik toelichten wat dat is. In maart 2015 schreven diverse media over een illegale dna-databank bij de AIVD. De toezichthouder op de inlichtingendiensten, de CTIVD, concludeerde na eigen onderzoek dat de dienst een dna-databank bijhield, terwijl dat wettelijk niet mag.

Dat is nogal wat. Een geheime dienst die in het geniep dna-gegevens van allerlei Nederlanders verzamelt en opslaat. De ophef die volgde leek me dan ook volledig terecht. Ik zag de labs van de AIVD al voor me: computers vol met duizenden profielen, spionnen die binnensluipen om het bemachtigde celmateriaal van doelwitten snel veilig te stellen.

Benieuwd naar wat hier nou werkelijk aan de hand was, ging ik het rapport van de toezichthouder lezen. Taaie, juridische kost. Het ging om enkele gevallen, las ik. Oké, dat viel dus mee. En ik begreep dat er een verschil was tussen dna-materiaal verzamelen om de identiteit van mensen te achterhalen (toegestaan) en het daarna nog bewaren (niet toegestaan).

Gebouw van de AIVD in Zoetermeer Foto anp

Nog steeds wist ik vrij weinig. Want wat was hier nou aan de hand?

Het heeft lang geduurd om daarachter te komen, maar een paar weken geleden sprak ik iemand die het me uit kon leggen. De AIVD had na de moord op Theo van Gogh in 2004 spullen meegenomen uit woningen waar leden van de Hofstadgroep zaten. Daaronder ook koffiebekers. De dienst had die bekers gebruikt om de identiteit van de verschillende leden van de groep vast te stellen.

Maar de AIVD had die koffiebekers daarna bewaard in een kartonnen doosje in het pand. Gewoon ergens op de grond. Want, zo redeneerde de dienst, ze konden later nog wel eens van pas komen. En toen de stroom uitreizigers naar Syrië op gang kwam, vond de dienst dat een extra reden om die koffiebekers te laten staan. Diverse uitreizigers maakten namelijk gebruiken van aliassen waardoor hun identiteit onbekend was. Als er nou iemand in Syrië om zou komen, dan wilde de AIVD kunnen controleren of het niet toevallig iemand van de vroegere Hofstadgroep was geweest.

Maar daar was die bevoegdheid niet voor bedoeld. Dus helaas, de dienst moest de paar koffiebekers weggooien (en deed dat ook).

Tweede voorbeeld. Onlangs werd bekend dat AIVD en MIVD bulkdatasets met soms de persoonsgegevens van meer dan honderd miljoen mensen 'verwerven' (juridisch jargon van de CTIVD). Ook dat was even schrikken. Honderd miljoen is best veel. Maar in het toezichtrapport staat er meer over. De diensten mochten de datasets aanschaffen. Die sets zijn namelijk gewoon via online fora te verkrijgen. En AIVD en MIVD gebruikten de data vervolgens om een paar doelwitten van de diensten, waar ze bijvoorbeeld enkel een alias van hadden of een e-mailadres, te identificeren.

Nu komt het. Want wat deden ze met de rest van die honderd miljoen persoonsgegevens?

Je zou zeggen: nuttige info. Maak er een netwerkanalyse van. Bestudeer het. Maar nee. Die overige gegevens plaatsten ze in een zogeheten buitenbak waar geen operationele teams bij kunnen. Elke keer als een medewerker van een van de diensten toch bij die gegevens wil, moet er een verzoek tot naslag worden gedaan. Dat moet gemotiveerd gebeuren. Dus: waarom van die persoon en op dat moment. Wordt het toegestaan, dan mag de AIVD'er of MIVD'er één enkele persoon van die lijst opzoeken.

Tekst gaat verder onder citaat.

Wat zeggen deze voorbeelden over het referendum? Ten eerste: AIVD en MIVD hebben bevoegdheden die een ernstige inbreuk kunnen maken op het privéleven van burgers. Ten tweede: geheime diensten mogen niets zeggen over hun werk en dat werkt mythevorming in de hand. Ten derde: enige kennis over de praktijk van inlichtingendiensten en de rol van de toezichthouder is cruciaal om te begrijpen hoe de wet zal werken.

En bij nummer drie gaat het mis. Want in de aanloop naar het referendum zie je vooral de eerste twee. Er zijn er, zoals de initiatiefnemers voor het referendum, die structureel waarschuwen voor die vergaande bevoegdheden. Pas op, de AIVD en MIVD mogen al heel erg veel en straks nog eens meer. We komen in een maatschappij te leven waar onze communicatie massaal door de diensten wordt ingezien. Ze hebben een beetje gelijk, maar belichten maar één kant.

Dan zijn er de spookbeelden. Bijvoorbeeld over die illegale databank. De vrees dat de AIVD van iedereen straks een dna-profiel zal bijhouden. Of de vrees, zoals door Amnesty verwoord werd, dat de communicatie van Nederlanders straks in bulk naar het Turkije van president Erdogan gaat. Of, omgekeerd, dat als de wet niet doorgaat er Nederlandse militairen zullen sneuvelen, zoals het voormalig hoofd van de AIVD, Docters van Leeuwen, zei.

Oproep voor het raadgevend referendum. Foto anp

Omdat de diensten niet terugpraten, de coalitiepartijen hebben besloten geen actieve campagne te voeren en het sowieso verschrikkelijk lastig is om op voorhand te vertellen hoe ongekende dreigingen in kaart gebracht zullen worden, zijn dit soort spookbeelden hardnekkig. En ook dat is voorstelbaar.

Maar de spookbeelden vertroebelen het debat ook. En daarom is kennis over de praktijk en het systeem van toezicht zo belangrijk. Maar hier zit de kern: de geheime diensten zijn gesloten, de toezichthouder produceert taaie rapporten en belanghebbenden belichten één kant. Zoom in op het meest betwiste onderdeel van de nieuwe wet, het sleepnet, oftewel de 'ongerichte kabelinterceptie', en het wordt duidelijk zichtbaar hoe gemankeerd het debat is.

De AIVD en MIVD mogen straks ongericht op internetkabels zoeken en de gegevens liefst drie jaar bewaren. Ken je enkel deze informatie dan klinkt dat behoorlijk beangstigend. Een beetje zoals wat de scanauto's van de parkeerdiensten doen: permanent rondrijden, auto's registreren en controleren. Maar bekijk je die mogelijkheid nog wat beter, en combineer je dat met enige kennis van de praktijk dan weet je dat wat op straat kan, online verschrikkelijk lastig is.

Enerzijds omdat er een wirwar aan internetkabels ligt door Nederland, anderzijds omdat er gigantisch veel data over die kabels gaan. Waarschijnlijk is dat AIVD en MIVD voor deze bevoegdheid bij een internetknooppunt zullen uitkomen, bijvoorbeeld het Amsterdamse AMS-IX. Daar gaan duizenden terabytes per seconde doorheen. Dat zijn belachelijke hoeveelheden data. Bibliotheken vol met informatie per seconde.

Bovendien is er een beperking in de wet: de AIVD en MIVD moeten eerst zeggen waar ze precies naar op zoek zijn. Dus anders dan de scanauto's mogen ze niet vrijelijk de kabels op om maar wat communicatie op te slaan.

Stel, ze willen zicht hebben op wie er allemaal communiceren met een regio in Algerije waar ook terroristische netwerken actief zijn. Dan kijken ze bij het knooppunt welke internetkabels vanuit of naar Algerije gaan. Die tappen ze af, waarbij ze de pakketjes die relevant zijn voor de zoekvraag eruit halen.

Hier zit de grootste privacyschending. En ja, daar kunnen de gegevens van honderden, misschien wel duizenden mensen bijzitten. Van mensen die ook met zo'n regio communiceren.

Tekst gaat verder onder citaat.

Dat is ingrijpend. Maar er is ook een andere kant. In de toelichting bij de wet staat dat de diensten 98 procent van de onderschepte data meteen zullen vernietigen. Toezichthouder CTIVD, met drie leden en twaalf man ondersteunende staf die toegang hebben tot alle gegevens van de AIVD en MIVD, zal daarop toezien. En, anders dan in de huidige wet, wordt de inzet van elke bijzondere bevoegdheid straks ook nog vooraf getoetst door een nieuwe onafhankelijke commissie. Bovendien verzamelen AIVD en MIVD eerst de metadata: wie communiceert met wie en op welk moment. Ze mogen niet bij de inhoud van die mailtjes en chatberichten. Willen de diensten die bekijken dan is wederom toestemming nodig.

Voor al deze stappen geldt dat ze proportioneel moeten zijn, dat het meest gerichte middel ingezet moet worden en dat de inzet noodzakelijk moet zijn. Is dat niet zo, dan zal de toetsingscommissie geen toestemming geven voor het tappen.

Rob Bertholee, directeur-generaal van de AIVD Foto anp

Dat klinkt weer wat geruststellender. Wat u daaraan heeft als u over anderhalve week 'voor' of 'tegen' moet aankruisen? Misschien helpt het om wat houvast te krijgen als de juridische termen of 'massasurveillances' u om de oren vliegen.

Uiteindelijk zijn twee vragen in het stemhokje cruciaal. Wat betekent de wet voor een willekeurige inwoner van Nederland en is de wet een verbetering ten opzichte van de huidige wet?

Op die twee vragen zijn, zoals het voorbeeld over de ongerichte kabeltoegang laat zien, best duidelijke antwoorden te geven. Voor een willekeurige Nederlander wordt de kans dat zijn communicatie eens door de zeef van de geheime diensten gaat met deze wet groter. Daar staat beter toezicht tegenover. Aan u de keus wat u belangrijker vindt.


Voor of tegen de nieuwe inlichtingenwet? Lees, luister en doe de spionagecheck

De nieuwe inlichtingenwet gaat over veel. Van het delen van data met buitenlandse partners tot het hacken via derden, van de ongerichte kabeltoegang tot direct tappen. Ontdek hier zelf wat de bevoegdheden van de geheime diensten concreet voor u betekenen.

Wilt u nog preciezer weten hoe het zit met de nieuwe inlichtingenwet? In vier podcastafleveringen gaat onderzoeksjournalist Huib Modderkolk in gesprek met Jonathan van het Reve en legt de voor- en nadelen van de wet uit.

Meer lezen over hoe ver mogen de AIVD en de MIVD gaan om de veiligheid van Nederlanders te waarborgen? Twaalf vragen en antwoorden.