Opinie

‘Vertrouwelijkheid is smeerolie van het Binnenhof’

Toen vorige week vertrouwelijke aantekeningen over de formatie op straat kwamen te liggen, ontstond grote ophef. Maar hebben burgers het recht om alles te weten, of is er een grens aan transparantie in de politiek? Een hoogleraar staatsrecht en een filosoof geven duiding.

Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) dinsdag in de Tweede Kamer, voor het debat over het aanwijzen van een nieuwe informateur.  Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) dinsdag in de Tweede Kamer, voor het debat over het aanwijzen van een nieuwe informateur.Beeld ANP

‘Er kan een goede reden zijn informatie geheim te houden’, weet Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht. ‘Een politicus mag het belang van de staat aanvoeren als het gaat om defensiegeheimen, gesprekken met het staatshoofd – het geheim van de Kroon – en om details over personen en bedrijfsgeheimen. Vertrouwelijkheid wordt dus vaak gebruikt als argument om informatie niet prijs te geven. De ministerraad, waarin het kabinet besluiten neemt, is geheel vertrouwelijk om de eenheid van het regeringsbeleid te garanderen; het voorkomt dat de coalitie uit elkaar kan worden gespeeld.’

‘Als transparantie betekent dat overal camera’s en microfoons hangen waarmee je elk woord van een politicus kunt horen – een soort surveillance van politici – dan botst dat met het idee dat we erop vertrouwen dat politici oprecht proberen een goed bestuurder te zijn’, zegt filosoof Marli Huijer. ‘Eeuwen geleden hadden we ‘goddelijke’ vorsten die zelfs hun vrienden zomaar een kopje kleiner konden maken, nu hebben we een democratisch bestel. Politici zijn ‘gewone’ mensen die je continu kunt aanspreken op de manier waarop zij met hun macht omgaan.’ Dat is een positieve ontwikkeling, maar schept ook verwachtingen, namelijk dat politici zich ethisch gezien perfect gedragen. ‘Terwijl niets menselijks ze vreemd is: machtsspelletjes, liegen en bedriegen.’

Huijer pleit voor pragmatisme. ‘Een leugentje kan zo zijn nut hebben voor het algemeen belang. Waarachtigheid is geen politieke deugd, vond ook filosoof Hannah Arendt, je hebt er weinig aan als je een situatie wilt veranderen.’

De roep om transparantie is volgens Voermans om twee redenen luider geworden. ‘We leven in de informatiesamenleving, mensen zijn eraan gewend dat er voortdurend allerlei informatie is en dat ze alles kunnen controleren. Burgers hebben een gevoel van eigenaarschap ontwikkeld: wij betalen belasting en mogen weten wat er met ons geld gebeurt. Ten tweede is er behoefte ontstaan aan geïnformeerd vertrouwen: mensen willen zelf kunnen controleren hoe een partij handelde en op basis daarvan een keus maken in het stemhokje. Er zijn staatsrechtelijke grenzen aan die transparantie, vastgelegd in artikel 68 van de grondwet. Maar in het algemeen geldt: alles wat openbaar kan, moet openbaar.’

Voor Huijer is die openheid doorgeslagen met de komst van internet en sociale media, die tot een afrekencultuur hebben geleid. Te veel transparantie maakt ook de ‘microvormen’ van macht zichtbaar, zoals bij de gewraakte formatiefoto. ‘Dat maakt politiek bedrijven erg moeilijk, want je moet in vertrouwen kunnen zeggen: ik vind die of die een onmogelijk figuur. Voor het smeden van een coalitie is die ruimte noodzakelijk, dat is de smeerolie voor politieke samenwerking.’ Na de verkiezingen moeten partijen water bij de wijn doen, benadrukt Voermans. ‘Dat proces is gebaat bij vertrouwelijkheid; politici willen niet dat hun opponent meteen weet op welk onderwerp ze concessies willen doen.’

Na de Toeslagenaffaire kondigde premier Rutte meer transparantie aan: de gesprekken in de ministerraad blijven geheim, maar de besluiten worden publiek. Dit is tot op heden nog niet één keer gebeurd, merkt Voermans op. Misschien omdat openheid en politieke effectiviteit elkaar soms uitsluiten? Huijer: ‘De Sloveense denker Slavoj Zizek zei eens tegen me: als je alle Europese leiders samen opsluit in een ruimte zonder camera’s, hebben ze het vluchtelingenprobleem in een paar uur opgelost.’

In Nieuw Nederlands Peil ontleden denkers en experts het maatschappelijk debat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden